7. ÂÖ™ËÜÖÞ›ÖÝÖ´ÖÛúß ™ßÛúÖ ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê ¸“Ö×µÖŸÖÖ
¯ÖÎßÖãŸÖ ÝÖÎÓ£Ö ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê †®ŸÖ´ÖêÓ ×®Ö´®Ö ®ÖÖî ÝÖÖ£ÖÖ‹Ó ¯ÖÖ‡Ô
•ÖÖŸÖß ÆîÓ •ÖÖê ‡ÃÖÛê ¸“Ö×µÖŸÖÖÛúß
¯ÖοÖ×ÃŸÖ Æî--
¬Ö¾Ö»ÖÖÛúß †×®ŸÖ´Ö ¯ÖοÖ×ßÖ
•ÖÃÃÖ ÃÖêÃÖÖ‹ÞÖ ( ¯ÖÃÖÖ‹ÞÖ ) ´Ö‹
×ÃÖ¬¤ÓŸÖ×´Ö¤Ó ×Æ †×Æ»ÖÆãÓ¤ß ( †×Æ»ÖÆã¤Ó )…
´ÖÆã ÃÖÖê ‹»Öև׸µÖÖê ¯Ö×ÃÖµÖˆ
¾Ö¸¾Ö߸ÃÖêÞÖÃÃÖ …… 1 ……
¾ÖÓ¤Ö×´Ö ˆÃÖÆÃÖêÞÖÓ
ןÖÆã¾ÖÞÖ-וֵÖ-²ÖÓ¬Ö¾ÖÓ ×ÃÖ¾ÖÓ ÃÖÓŸÖÓ …
ÞÖÖÞÖ-×Ûú¸ÞÖÖ¾ÖÆÖ×ÃÖµÖ-ÃÖµÖ»Ö-‡µÖ¸-ŸÖ´Ö-¯ÖÞÖÖ×ÃÖµÖÓ
פ™Ëš …… 2 ……
†¸ÆÓŸÖ¯Ö¤Öê ( †¸ÆÓŸÖÖê ) ³ÖÝÖ¾ÖÓŸÖÖê
×ÃÖ¬¤Ö ×ÃÖ¬¤Ö ¯Ö×ÃÖ¬¤ †Ö‡×¸µÖÖ …
ÃÖÖÆæ ÃÖÖÆæ µÖ ´ÖÆÓ ¯Ö×ÃÖµÖÓŸÖã
³Ö›Ö¸µÖÖ ÃÖ¾¾Öê …… 3 ……
†••Ö••ÖÞÖÓפ×ÃÖÃÃÖêÞÖã••Öã¾Ö-Ûú´´ÖÃÃÖ
“ÖÓ¤ÃÖêÞÖÃÃÖ …
ŸÖÆ ÞÖ¢Öã¾ÖêÞÖÓ
¯ÖÓ“ÖŸ£ÖãÆÞµÖÓ³ÖÖÞÖãÞÖÖ ´Öã×ÞÖÞÖÖ …… 4 ……
×ÃÖ¬¤ÓŸÖ-”Ó¤-•ÖÖê‡ÃÖ-¾ÖÖµÖ¸ÞÖ-¯Ö´ÖÖÞÖ-ÃÖŸ£Ö-×ÞÖ¾ÖãÞÖêÞÖ
…
³Ö¼Ö¸‹ÞÖ ™ßÛúÖ ×»Ö×Æ‹ÃÖÖ ¾Ö߸ÃÖêÞÖêÞÖ
…… 5……
†½ŸÖßÃÖ×´Æ ÃÖÖ×ÃÖµÖ ×¾ÖŒÛú´Ö¸ÖµÖ×´Æ
‹ÃÖã ÃÖÓÝÖ¸´ÖÖê … ( ? )
¯ÖÖÃÖê ÃÖãŸÖê¸ÃÖß‹ ³ÖÖ¾Ö-×¾Ö»ÖÝÝÖê
¬Ö¾Ö»Ö-¯ÖŒÜÖê …… 6 ……
•ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾Ö¸••Öê ׸µÖ×´Æ ÛãÓú³Ö×´Æ
¸ÖÆãÞÖÖ ÛúÖêÞÖê …
ÃÖæ¸ê ŸÖã»ÖÖ‹ ÃÖÓŸÖê ÝÖã¹ý×´Æ
Ûãú»Ö×¾Ö»»Ö‹ ÆÖêÓŸÖê …… 7……
“ÖÖ¾Ö×´Æ ¾Ö¸×ÞÖ¾Öã¢Öê ×ÃÖÓ‘Öê
ÃÖãŒÛú×´´Ö ÞÖê×´Ö“ÖӤ״´Ö …
Ûú×¢ÖµÖ´ÖÖÃÖê ‹ÃÖÖ ™ßÛúÖ Æã ÃÖ´ÖÖ×ÞÖ†Ö
¬Ö¾Ö»ÖÖ …… 8……
¾ÖÖê§ÞÖ¸ÖµÖ- ÞÖ׸Ӥê
ÞÖ׸Ӥ-“Öæ›Ö´Ö×ÞÖ×´Æ ³ÖãÓ•ÖÓŸÖê …
×ÃÖ¬¤ÓŸÖÝÖÓ£Ö´Öן£ÖµÖ ÝÖã¹ý¯¯ÖÃÖÖ‹ÞÖ
×¾ÖÝÖ¢ÖÖ ÃÖÖ …… 9 ……
¤ã³ÖÖÔݵ֟Ö:
‡ÃÖ ¯ÖοÖ×ßÖÛúÖ ¯ÖÖš †®ÖêÛú •ÖÝÖÆ †¿Ö㬤 Æî וÖÃÖê ˆ¯Ö»Ö²¬Ö †®ÖêÛú
¯ÖÎןֵÖÖêÓÛê ×´Ö»ÖÖ®ÖÃÖê ³Öß †³ÖߟÖÛú Æ´Ö ¯Öæ¸ß ŸÖ¸Æ ¿Ö㬤 ®ÖÆßÓ Ûú¸ ÃÖÛê…
ŸÖÖê ³Öß ‡ÃÖ ¯ÖοÖ×ßÖÃÖê ™ßÛúÖÛúÖ¸Ûê ×¾ÖÂÖµÖ´ÖêÓ Æ´ÖêÓ ²ÖÆãŸÖÃÖß –ÖÖŸÖ¾µÖ
²ÖÖŸÖêÓ ×¾ÖפŸÖ ÆÖê •ÖÖŸÖß ÆîÓ… ¯ÖÆ»Öß ÝÖÖ£ÖÖÃÖê ïÖ™ Æî ×Ûú ‡ÃÖ ™ßÛúÖÛê
¸“Ö×µÖŸÖÖÛúÖ ®ÖÖ´Ö ¾Ö߸ÃÖê®Ö Æî †Öî¸ ˆ®ÖÛê ÝÖã¹ýÛúÖ ®ÖÖ´Ö ‹»ÖÖ“ÖÖµÖÔ… ×±ú¸
“ÖÖî£Öß ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ¾Ö߸ÃÖê®ÖÛê ÝÖã¹ýÛúÖ ®ÖÖ´Ö †ÖµÖÔ®Ö×®¤ †Öî¸ ¤Ö¤Ö ÝÖã¹ýÛúÖ
®ÖÖ´Ö “Ö®¦ÃÖê®Ö ÛúÆÖ ÝÖµÖÖ Æî… ÃÖÓ³Ö¾ÖŸÖ: ‹»ÖÖ“ÖÖµÖÔ ˆ®ÖÛê ×¾ÖªÖÝÖã¹ý †Öî¸
†ÖµÖÔ®Ö×®¤ ¤ßõÖÖÝÖã¹ý £Öê… ‡ÃÖß ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ˆ®ÖÛúß ¿ÖÖÜÖÖÛúÖ ®ÖÖ´Ö ³Öß
¯ÖÓ“ÖßÖæ¯ÖÖ®¾ÖµÖ פµÖÖ Æî… ¯ÖÖÑ“Ö¾Öß ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ÛúÆÖ ÝÖµÖÖ Æî ×Ûú ‡ÃÖ ™ßÛúÖÛê
ÛúŸÖÖÔ ¾Ö߸ÃÖê®Ö ×ÃÖ¬¤ÖÓŸÖ, ”Ó¤, •µÖÖêןÖÂÖ, ¾µÖÖÛú¸ÞÖ †Öî¸ ¯ÖδÖÖÞÖ †£ÖÖÔŸÖË
®µÖÖµÖ, ‡®Ö ¿ÖÖáÖÖêÓ´ÖêÓ ×®Ö¯ÖãÞÖ £Öê †Öî¸ ³Ö¼Ö¸Ûú¯Ö¤ÃÖê ×¾Ö³Öæ×ÂÖŸÖ £Öê…
†ÖÝÖêÛúß ŸÖß®Ö †£ÖÖÔŸÖË 6 ÃÖê 8 ¾Öß ŸÖÛúÛúß ÝÖÖ£ÖÖ†ÖêÓ´Öê ‡ÃÖ ™ßÛúÖÛúÖ ®ÖÖ´Ö ‘ ¬Ö¾Ö»ÖÖ ’ פµÖÖ ÝÖµÖÖ Æî †Öî¸ ˆÃÖÛê ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ ÆÖê®ÖêÛúÖ ÃÖ´ÖµÖ ¾ÖÂÖÔ,
´ÖÖÃÖ, ¯ÖõÖ, ןÖ×£Ö, ®ÖõÖ¡Ö ¾Ö †®µÖ •µÖÖêןÖÂÖÃÖÓ²Ö®¬Öß µÖÖêÝÖÖêÓÛê ÃÖ×ÆŸÖ
פµÖÖ Æî †Öî¸ •ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾Ö Ûê ¸Ö•µÖÛúÖ ³Öß ˆ»»ÖêÜÖ ×ÛúµÖÖ Æî… †×®ŸÖ´Ö
†£ÖÖÔŸÖË 9 ¾Öß ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ¯Öã®Ö: ¸Ö•ÖÖÛúÖ ®ÖÖ´Ö ×¤µÖÖ Æî •ÖÖê ¯ÖÎןֵÖÖêÓ´Öê ‘¾ÖÖê§ÞÖ¸ÖµÖ’ ¯ÖœÖ •ÖÖŸÖÖ Æî… ¾Öê ®Ö¸ê®¦“Öæ›Ö´Ö×ÞÖ £Öê… ˆ®ÆßÓÛê ¸Ö•µÖ´ÖêÓ
×ÃÖ¬¤Ö®ŸÖÝÖή£ÖÛê ‰ú¯Ö¸ ÝÖã¹ýÛê ¯ÖÎÃÖÖ¤ÃÖê »ÖêÜÖÛúÖ®Öê ‡ÃÖ ™ßÛúÖÛúß ¸“Ö®ÖÖ Ûúß…
×¾¤ŸÖßµÖ
×ÃÖ¬¤Ö®ŸÖ ÝÖή£Ö ÛúÂÖÖµÖ¯ÖÎÖ³ÖéŸÖÛúß ™ßÛúÖ '•ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ' ÛúÖ ³Öß ‹Ûú ³ÖÖÝÖ
‡®ÆßÓ ¾Ö߸ÃÖê®ÖÖ“ÖÖµÖÔÛúÖ ×»ÖÜÖÖ Æã†Ö Æî… ¿ÖêÂÖ ³ÖÖÝÖ ˆ®ÖÛê ׿ÖµÖ
ו֮ÖÃÖê®Ö®Öê ¯Öæ¸Ö ×ÛúµÖÖ £ÖÖ… ˆÃÖÛúß ¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ³Öß ¾Ö߸ÃÖê®ÖÛê
ÃÖÓ²Ö®¬Ö´ÖêÓ ¯ÖÎÖµÖ: µÖê Æß ²ÖÖŸÖêÓ ÛúÆß ÝÖ‡Ô ÆîÓ… “ÖæÓ×Ûú ¾ÖÆ ¯ÖοÖ×ßÖ1 (1
³ÖæµÖ֤߾Ö߸ÃÖê®ÖõÖ
¾Ö߸ÃÖê®ÖÃµÖ ¿ÖÖÃÖ®Ö´ÖË… ¿ÖÖÃÖ®ÖÓ
¾Ö߸ÃÖê®ÖÃµÖ ¾Ö߸ÃÖê®Ö-Ûãú¿Öê¿ÖµÖ´ÖË ……17…… †ÖÃÖߤÖÃÖߤ¤ÖÃÖ®®Ö³Ö¾µÖÃÖ¢¾ÖÛãú´Ö㾤ŸÖß´ÖË…
´Ö㾤ŸÖßÓ ÛúŸÖãÔ´Öß¿ÖÖê µÖ: ¿Ö¿ÖÖÓÛú ‡¾Ö ¯ÖãÂÛú»Ö:……18…… ÁÖß¾Ö߸ÃÖê®Ö
‡ŸµÖÖ¢Ö³Ö¼Ö¸Ûú¯Öé£Öã¯ÖΣÖ:… ¯ÖÖ¸¤é¿¾ÖÖ׬Ö×¾Ö¿¾ÖÖÓ®ÖÖ ÃÖÖõÖÖפ¾Ö ÃÖ
Ûê¾Ö»Öß……19…… ¯ÖÎß×ÞÖŸÖ¯ÖÎÖ×ÞÖÃÖÓ¯Ö×¢Ö¸ÖÛÎÖÓŸÖÖ¿ÖêÂÖÝÖÖê“Ö¸Ö… ³ÖÖ¸ŸÖß
³ÖÖ¸ŸÖß¾ÖÖ–ÖÖ ÂÖ™ËÜÖÞ›ê µÖÃµÖ ®ÖÖÃÜÖ»ÖŸÖË ……20……
µÖÃµÖ ®ÖîÃÖ×ÝÖÔÛúßÓ ¯ÖΖÖÖÓ ¤é™˾ÖÖ
ÃÖ¾ÖÖÔ£ÖÔÝÖÖ×´Ö®Öß´ÖË… •ÖÖŸÖÖ: ÃÖ¾ÖÔ–ÖÃÖ³¤Ö¾Öê ×®Ö¸Ö¸êÛúÖ ´Ö®ÖßÂÖÞÖ:……21……
µÖÓ ¯ÖÎÖÆã:
¯ÖÎñãú¸¾¤Öê¬Ö¤ß׬Öן֯ÖÎÃÖ¸ÖꤵִÖË… ÁÖãŸÖÛê¾Ö×»Ö®ÖÓ ¯ÖÎÖ–ÖÖ:
¯ÖΖÖÖÁÖ´ÖÞÖÃÖ¢Ö´Ö´ÖË……22……
¯ÖÎ×ÃÖ¬¤-×ÃÖ¬¤×ÃÖ¬¤Ö®ŸÖ¾ÖÖ׬ÖÔ¾ÖÖ¬ÖÖîÔŸÖ¿Ö㬤¬Öß:…
ÃÖÖ¬¤Õ ¯ÖΟµÖêÛú²Ö㬤îµÖÔ: ï֬ÖÔŸÖê ¬Ö߬¤²Öã׬¤×³Ö: ……23…… ¯ÖãßÖÛúÖÓ®ÖÖ
דָŸ®ÖÖ®ÖÖÓ ÝÖã¹ýŸ¾Ö×´ÖÆ Ûãú¾ÖÔŸÖÖ… µÖê®ÖÖןֿÖ×µÖŸÖÖ: ¯Öæ¾ÖêÔ ÃÖ¾ÖêÔ
¯ÖãßÖÛú׿ÖµÖÛúÖ:……24…… µÖß֯ŸÖÖê§ß¯ŸÖ×Ûú¸ÞÖî³ÖÔ¾µÖÖÓ³ÖÖê•ÖÖ×®Ö ²ÖÖê¬ÖµÖ®ÖË…
¾µÖªÖêןÖ™ ´Öã®Öß®Öê®Ö: ¯ÖÓ“ÖßÖæ¯ÖÖ®¾ÖµÖÖӲָꅅ25…… ¯ÖÎ׿Öµֿ“Ö®¦ÃÖê®ÖõÖ
µÖ: ׿ÖµÖÖês¯µÖÖµÖÔ®Ö×®¤®ÖÖ´ÖË… Ûãú»ÖÓ ÝÖÞÖÓ “Ö ÃÖ®ŸÖÖ®ÖÓ
þÖÝÖãÞÖî¹ý¤×•Ö•¾Ö»ÖŸÖË……26…… ŸÖÃµÖ ×¿ÖµÖÖês³Ö¾Ö“”Òß´ÖÖ®ÖË
ו֮ÖÃÖê®ÖÃÖ×´Ö¬¤¬Öß: … (•ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ-¯ÖοÖ×ßÖ)) ˆ®ÖÛê ׿Öµ־¤Ö¸Ö ×»ÖÜÖß ÝÖ‡Ô
Æî †ŸÖ‹¾Ö ˆÃÖ´ÖêÓ ˆ®ÖÛúß ÛúߟÖßÔ ×¾Ö¿ÖêÂÖ ºþþ¯ÖÃÖê ¾Ö×ÞÖÔŸÖ ¯ÖÖ‡Ô •ÖÖŸÖß Æî…
¾ÖÆÖÓ ˆ®ÆêÓ ÃÖÖõÖÖŸÖË Ûê¾Ö»ÖßÛê ÃÖ´ÖÖ®Ö ÃÖ´ÖÃŸÖ ×¾ÖÀ¾ÖÛê ¯ÖÖ¸¤¿ÖßÔ ÛúÆÖ Æî…
ˆ®ÖÛúß ¾ÖÖÞÖß ÂÖ™ËÜÖÞ› †ÖÝÖ´Ö´ÖêÓ †ÃÜÖ×»ÖŸÖ ºþþ¯ÖÃÖê ¯ÖξÖé¢Ö ÆÖêŸÖß £Öß…
ˆ®ÖÛúß ÃÖ¾ÖÖÔ£ÖÔÝÖÖ×´Ö®Öß ®ÖîÃÖ×ÝÖÔÛú ¯ÖΖÖÖÛúÖê ¤êÜÖÛú¸ ÃÖ¾ÖÔ–ÖÛúß ÃÖ¢ÖÖ´ÖêÓ
×ÛúÃÖß ´Ö®ÖßÂÖßÛúÖê ¿ÖÓÛúÖ ®ÖÆß ¸Æß £Öß… ×¾Ö¾¤Ö®ÖË »ÖÖêÛú ˆ®ÖÛúß –ÖÖ®Öºþþ¯Öß
×Ûú¸ÞÖÖêÓÛê ¯ÖÎÃÖÖ¸ÛúÖê ¤êÜÖÛú¸ ˆ®Æê ¯ÖΖÖÖÁÖ´ÖÞÖÖêÓ´ÖêÓ ÁÖêš †Ö“ÖÖµÖÔ †Öî¸
ÁÖãŸÖÛê¾Ö»Öß ÛúÆŸÖê £Öê… ×ÃÖ¬¤Ö®ŸÖºþþ¯Öß ÃÖ´Öã¦Ûê •Ö»ÖÃÖê ˆ®ÖÛúß ²Öã׬¤ ¿Ö㬤
Æã‡Ô £Öß ×•ÖÃÖÃÖê ¾Öê ŸÖß¾ÖβÖã¬¤ß ¯ÖΟµÖêÛú²Ö㬤ÖêÃÖê ³Öß Ã¯Ö¬ÖÖÔ Ûú¸ŸÖê £Öê…
ˆ®ÖÛê ×¾ÖÂÖµÖ´ÖêÓ ‹Ûú ´Ö×´ÖÔÛú ²ÖÖŸÖ µÖÆ ÛúÆß ÝÖ‡Ô Æî ×Ûú ˆ®ÆÖê®Öê דָӟ֮Ö
ÛúÖ»ÖÛúß ¯ÖãßÖÛúÖêÓ (†£ÖÖÔŸÖ ¯ÖãßÖÛúÖºþþœ ×ÃÖ¬¤Ö®ŸÖÖêÓ) Ûúß ÜÖæ²Ö ¯Öã×™ Ûúß
†Öî¸ ‡ÃÖ ÛúÖµÖÔ´ÖêÓ ¾Öê †¯Ö®ÖêÃÖê ¯Öæ¾ÖÔÛê ÃÖ´ÖÃŸÖ ¯ÖãßÖÛú-¯ÖÖךµÖÖêÓÃÖê ²Öœ
ÝÖµÖê… ‡ÃÖ´Öê ÃÖ®¤ê¿Ö ®ÖÆß ×Ûú ¾Ö߸ÃÖê®ÖÛúß ‡ÃÖ ™ßÛúÖ®Öê ‡®Ö
†ÖÝÖ´Ö-ÃÖæ¡ÖÖêÓÛúÖê “Ö´ÖÛúÖ ×¤µÖÖ †Öî¸ †¯Ö®ÖêÃÖê ¯Öæ¾ÖÔÛúß †®ÖêÛú
™ßÛúÖ†ÖêÓÛúÖêê †ÃŸÖ×´ÖŸÖ Ûú¸ פµÖÖ…
ו֮ÖÃÖê®Ö®Öê †¯Ö®Öê †Öפ¯Öæ¸ÖÞÖ´ÖêÓ ³Öß ÝÖãºþþ¾Ö߸ÃÖê®ÖÛúß ÃŸÖã×ŸÖ Ûúß Æî †Öî¸ ˆ®ÖÛúß ³Ö™Ë™Ö¸Ûú ¯Ö¤¾ÖßÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ ×ÛúµÖÖ Æî… ˆ®Æê ¾ÖÖפ-¾Ö鮤ָÛú ´Öã×®Ö ÛúÆÖ Æî,ˆ®ÖÛúß »ÖÖêÛú×¾Ö–ÖŸÖÖ Ûú×¾ÖŸ¾Ö¿Ö׌ŸÖ †Öî¸ ¾ÖÖ“ÖïÖןÖÛê ÃÖ´ÖÖ®Ö ¾ÖÖ×Ý´ÖŸÖÖÛúß ¯ÖοÖÓÃÖÖ Ûúß Æî, ˆ®Æê ×ÃÖ¬¤Ö®ŸÖÖê¯Ö×®Ö²Ö®¬ÖÛúŸÖÖÔ ÛúÆÖ Æî ŸÖ£ÖÖ ˆ®ÖÛúß `¬Ö¾Ö»ÖÖ` ³ÖÖ¸ŸÖßÛúÖê ³Öã¾Ö®Ö¾µÖÖׯ֮Öß ÛúÆÖ Æî1 ( 1 ÁÖß ¾Ö߸ÃÖê®Ö ‡ŸµÖÖ¯ŸÖ-³Ö¼Ö¸Ûú¯Öé£Öã¯ÖΣÖ:… ÃÖ ®Ö: ¯Öã®ÖÖŸÖã ¯ÖæŸÖÖŸ´ÖÖ ¾ÖÖפ¾Ö鮤ָÛúÖê ´Öã×®Ö: …… 55 ……
»ÖÖêÛú×¾ÖŸ¾ÖÓ Ûú×¾ÖŸ¾ÖÓ “Ö ×ã֟ÖÓ ³Ö¼Ö¸Ûê «µÖ´ÖË … ¾ÖÖ×Ý´ÖŸÖÖ ¾ÖÖ×Ý´Ö®ÖÖê µÖÃµÖ ¾ÖÖ“ÖÖ ¾Ö“Öï֟Öê¸×¯Ö …… 56 …… ×ÃÖ¨Ö®ŸÖÖê¯Ö×®Ö²Ö®¬ÖÖ®ÖÖÓ ×¾Ö¬ÖÖŸÖã´ÖÔ¤ËÝÖã¸Öê׿“Ö¸´ÖË … ´Ö®´Ö®Ö:ÃÖ¸×ÃÖ Ã£ÖêµÖÖ®´Öé¤ã¯Ö֤˱ÌúÛãú¿ÖêµÖ´ÖË …… 57 …… ¬Ö¾Ö»ÖÖÓ ³ÖÖ¸ŸÖßÓ ŸÖÃµÖ ÛúßןÖÔ “Ö ¿Öã×“Ö -×®Ö´ÖÔ»ÖÖ´ÖË … ¬Ö¾Ö»ÖßÛéúŸÖ×®Ö:¿Öê³Öã¾Ö®ÖÖÓ ŸÖÖÓ ®Ö´ÖÖ´µÖÆ´ÖË …… 58 …… †Öפ¯Öã¸ÖÞÖ-ˆŸ£ÖÖ×®ÖÛúÖ. )
‡®¦®Ö×®¤®Öê †¯Ö®Öê ÁÖéŸÖÖ¾ÖŸÖÖ¸´ÖêÓ ¾Ö߸ÃÖê®Ö¾¤Ö¸Ö ¬Ö¾Ö»ÖÖ
†Öî¸ •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ ×»ÖÜÖê •ÖÖ®ÖêÛúÖ ‡ÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸ ¾Öé¢ÖÖ®ŸÖ פµÖÖ Æî…
²Ö¯¯Ö¤ê¾Ö ÝÖãºþþ¾¤Ö¸Ö ×ÃÖ¬¤ÖÓŸÖ ÝÖÎÓ£ÖÖêÓÛúß ™ßÛúÖ ×»ÖÜÖê •ÖÖ®ÖêÛê ×ÛúŸÖ®Öê Æß
ÛúÖ»Ö ¯Ö¿“ÖÖŸÖË ×ÃÖ¬¤ÖÓŸÖÖêÓÛê ŸÖŸ¾Ö–Ö ÁÖß´ÖÖ®ÖË ‹»ÖÖ“ÖÖµÖÔ Æã‹ •ÖÖê
ד֡ÖÛæú™¯Ö渴ÖêÓ ×®Ö¾ÖÖÃÖ Ûú¸ŸÖê £Öê… ˆ®ÖÛê ¯ÖÖÃÖ ¾Ö߸ÃÖê®Ö ÝÖãºþþ®Öê ÃÖ´ÖßÖ
×ÃÖ¬¤ÖÓŸÖÛúÖ †¬µÖµÖ®Ö ×ÛúµÖÖ †Öî¸ ‰ú¯Ö¸Ûê ×®Ö²ÖÓ®¬Ö®ÖÖפ †Öš †×¬ÖÛúÖ¸ ×»ÖÜÖê…
×±ú¸ ÝÖãºþþÛúß †®Öã–ÖÖ ¯ÖÖÛú¸ ¾Öê ¾ÖÖ™ÝÖÎÖ´Ö´ÖêÓ †ÖµÖê †Öî¸ ¾ÖÆÖÓÛê
†Ö®ÖŸÖꮦ¾¤Ö¸Ö ²Ö®Ö¾ÖÖµÖê Æ㋠ו֮ÖÖ»ÖµÖ´ÖêÓ šÆ¸ê… ¾ÖÆÖÓ ˆ®ÆêÓ
¾µÖÖܵÖÖ¯ÖΖÖׯŸÖ (²Ö¯¯Ö¤ê¾Ö ÝÖãºþþÛúß ²Ö®ÖÖ‡Ô Æã‡Ô ™ßÛúÖ) ¯ÖÎÖ¯ŸÖ ÆÖê ÝÖ‡Ô…
×±ú¸ ˆ®ÆÖêÓ®Öê ‰ú¯Ö¸Ûê ²Ö®¬Ö®ÖÖפ †šÖ¸Æ †×¬ÖÛúÖ¸ ¯Öæ¸ê Ûú¸Ûê ÃÖŸÛú´ÖÔ ®ÖÖ´ÖÛúÖ
”™¾ÖÖÓ ÜÖÞ› ÃÖÓõÖê¯ÖÃÖê ŸÖîµÖÖ¸ ×ÛúµÖÖ †Öî¸ ‡ÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸ ”Æ ÜÖÞ›ÖêÓÛúß 72 Æ•ÖÖ¸
¿»ÖÖêÛú ¯ÖδÖÖÞÖ ¯ÖÎÖÛéúŸÖ †Öî¸ ÃÖÓÃÛéúŸÖ ×´Ö×ÁÖŸÖ ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ ×»ÖÜÖß…
ŸÖŸ¯Ö¿“ÖÖŸÖË ÛúÂÖÖµÖ¯ÖÎÖ³ÖéŸÖÛúß “ÖÖ¸ ×¾Ö³Ö׌ŸÖµÖÖêÓÛúß 20 Æ•ÖÖ¸ ¿»ÖÖêÛú
¯ÖδÖÖÞÖ ™ßÛúÖ ×»ÖÜÖ®ÖêÛê ¯Ö¿“ÖÖŸÖË Æß ¾Öê þÖÝÖÔ¾ÖÖÃÖß ÆÖê ÝÖµÖê… ŸÖ²Ö ˆ®ÖÛê
׿Ö嵅 •ÖµÖÃÖê®Ö (ו֮ÖÃÖê®Ö) ÝÖãºþþ®Öê 40 Æ•ÖÖ¸ ¿»ÖÖêÛú ¯ÖδÖÖÞÖ ™ßÛúÖ †Öî¸
×»ÖÜÖÛú¸ ˆÃÖê ¯Öæ¸Ö ×ÛúµÖÖ… ‡ÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸ •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ 60 Æ•ÖÖ¸ ¿»ÖÖêÛú-¯ÖδÖÖÞÖ
ŸÖîµÖÖ¸ Æã‡Ô 2( ÛúÖ»Öê ÝÖŸÖê ×ÛúµÖŸµÖ×¯Ö ŸÖŸÖ: ¯Öã®Ö׿“Ö¡ÖÛãú™¯Ö㸾ÖÖÃÖß …
ÁÖß´ÖÖ®Öê»ÖÖ“ÖÖµÖÖêÔ ²Ö³Öã¾Ö ×ÃÖ¨Ö®ŸÖŸÖ¢¾Ö–Ö: ……177……
ŸÖÃµÖ ÃÖ´Ö߯Öê ÃÖÛú»ÖÓ ×ÃÖ¨Ö®ŸÖ´Ö¬ÖߟµÖ ¾Ö߸ÃÖê®ÖÝÖãºþþ: …
ˆ¯Ö׸ŸÖ´Ö×®Ö²Ö®¬Ö®Ö֪׬ÖÛúÖ¸Ö®Ö™ “Ö ×»Ö»ÖêÜÖ …… 178……
†ÖÝÖŸµÖ ד֡ÖÛãú™Ö¢ÖŸÖ: ÃÖ ³ÖÝÖ¾ÖÖ®ÝÖã¸Ö긮Öã–ÖÖ®ÖÖŸÖË
¾ÖÖ™ÝÖÎÖ´Öê “ÖÖ¡ÖÖ®ÖŸÖꮦÛéúŸÖו֮ÖÝÖéÆê ×ã֟¾ÖÖ …… 179…… )
¾Ö߸ÃÖê®Ö þÖÖ´ÖßÛúß †®µÖ ÛúÖê‡Ô ¸“Ö®ÖÖ Æ´Öê ¯ÖÎÖ¯ŸÖ ®ÖÆßÓ
Æã‡Ô †Öî¸ µÖÆ Ã¾ÖÖ³ÖÖ×¾ÖÛú Æß Æî,ŒµÖÖêÓ×Ûú ˆ®ÖÛúÖ ÃÖ´ÖÃŸÖ ÃÖ–ÖÖ®Ö †¾ÖãÖÖÛúÖ
•Öß¾Ö®Ö ×®Ö¿“ÖµÖŸÖ: ‡®Ö ×ÃÖ¬¤ÖÓŸÖ ÝÖÎÓ£ÖÖêÓÛê †¬µÖµÖ®Ö,ÃÖÓÛú»Ö®Ö †Öî¸
™ßÛúÖ-»ÖêÜÖ®Ö´ÖêÓ Æß ²ÖߟÖÖ ÆÖêÝÖÖ… ˆ®ÖÛê ÛéúŸÖ–Ö ×¿ÖÂµÖ ×•Ö®ÖÃÖê®ÖÖ“ÖÖµÖÔ®Öê
ˆ®Æê ×•Ö®Ö ×¾Ö¿ÖÂÖÞÖÖÓê †Öî¸ ¯Ö¤×¾ÖµÖÖêÓÃÖê †»ÖÓÛéúŸÖ ×ÛúµÖÖ Æî ˆ®Ö ÃÖ²ÖÛê
¯ÖÖêÂÖÛú ¯ÖδÖÖÞÖ ˆ®ÖÛúß ¬Ö¾Ö»ÖÖ †Öî¸ •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ´ÖêÓ ¯ÖΓÖ㸟ÖÖÃÖê
¯ÖÖµÖê •ÖÖŸÖê ÆîÓ… ˆ®ÖÛúß ÃÖæõ´Ö ´ÖÖ×´ÖÔÛú ²Ö㬤ß, †¯ÖÖ¸ ¯ÖÖ×Þ›ŸµÖ, ×¾Ö¿ÖÖ»Ö
ôÖéŸÖß †Öî¸ †®Öã¯Ö´Ö ¾µÖÖÃÖÓÝÖ ˆ®ÖÛúß ¸“Ö®ÖÖÛê ¯Öéš ¯Öéš ¯Ö¸ —Ö»ÖÛú ¸Æê ÆîÓ…
ˆ®ÖÛúß ˆ¯Ö»Ö³µÖ ¸“Ö®ÖÖ 72+20=92 Æ•ÖÖ¸ ¿»ÖÖêÛú-¯ÖδÖÖÞÖ Æî… ´ÖÆÖ³ÖÖ¸ŸÖ ¿ÖŸÖÃÖÖÆáÖß
†£ÖÖÔŸÖ ‹Ûú »ÖÖÜÖ ¿»ÖÖêÛú ¯ÖδÖÖÞÖ ÆÖê®ÖêÃÖê ÃÖÓÃÖÖ¸ÛúÖ ÃÖ²ÖÃÖê ²Ö›Ö ÛúÖ¾µÖ
ÃÖ´Ö—ÖÖ •ÖÖŸÖÖ Æî… ¯Ö¸ ¾ÖÆ ÃÖ²Ö ‹Ûú ¾µÖ׌ŸÖÛúß ¸“Ö®ÖÖ ®ÖÆßÓ ÆîÓ … ¾Ö߸ÃÖê®ÖÛúß
¸“Ö®ÖÖ ´ÖÖ¡ÖÖ´ÖÓêÓ ¿ÖŸÖÃÖÖÆáÖß ´ÖÆÖ³ÖÖ¸ŸÖÃÖê £ÖÖê›ß Æß Ûú´Ö Æî, ¯Ö¸ ¾ÖÆ ˆ®ÆßÓ
‹Ûú ¾µÖ׌ŸÖÛê ¯Ö׸ÁÖ´ÖÛúÖ ±ú»Ö Æî… ¬Ö®µÖ Æî ¾Ö߸ÃÖê®Ö þÖÖ´ÖßÛúß †¯ÖÖ¸ ¯ÖΖÖÖ
†Öî¸ †®Öã¯Ö´Ö ÃÖÖ×ÆןµÖÛú ¯Ö׸ÁÖ´ÖÛúÖê… ˆ®ÖÛê ×¾ÖÂÖµÖ´ÖêÓ ³Ö¾Ö³Öæ×ŸÖ Ûú×¾ÖÛê
¾Öê ¿Ö²¤ µÖÖ¤ †ÖŸÖê ÆîÓ
ˆŸ¯ÖŸÃµÖŸÖês×ÃŸÖ ´Ö´Ö ÛúÖês×¯Ö ÃÖ´ÖÖ®Ö¬Ö´ÖÖÔ,
ÛúÖ»ÖÖê ʵÖÓ
×®Ö¸¾Ö׬Ö×¾ÖÔ¯Öã»ÖÖ “Ö ¯Ö飾Öß …
¾Ö߸ÃÖê®ÖÖ“ÖÖµÖÔÛúÖ ÃÖ´ÖµÖ ×®Ö׿“ÖŸÖ Æî… ˆ®ÖÛúß †¯ÖæÞÖÔ™ßÛúÖ
•ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖÛúÖê ˆ®ÖÛê ׿ÖÂµÖ ×•Ö®ÖÃÖê®Ö®Öê ¿ÖÛú ÃÖÓ.759 Ûúß ±úÖ»ÝÖã®Ö ¿Ö㌻ÖÖ
¤¿Ö´Öß ×ŸÖ×£ÖÛúÖê ¯ÖæÞÖÔ Ûúß £Öß †Öî¸ ˆÃÖ ÃÖ´ÖµÖ †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛúÖ ¸Ö•µÖ £ÖÖ1 …
(‡×ŸÖ ÁÖß¾Ö߸ÃÖê®ÖßµÖÖ ™ßÛúÖ ÃÖæ¡ÖÖ£ÖÔ¤Ö׿ÖÔ®Öß… ¾ÖÖ™ÝÖÎÖ´Ö¯Öã¸ê
ÁÖß´Ö¤ËÝÖæ•ÖÔ¸ÖµÖÖÔ®Öã¯ÖÖ×»ÖŸÖê……6…… ±úÖ»ÝÖã®Öê ´ÖÖ×ÃÖ ¯Öæ¾ÖÖÔÅÆê ¤¿Ö´µÖÖÓ
¿Ö㌻֯ÖõÖÛê… ¯Öξ֬¤Ô´ÖÖ®Ö¯Öæ•ÖÖê¹ý®Ö®¤ßÀ¾Ö¸´ÖÆÖêŸÃÖ¾Öê……7……
†´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ¸Ö•Öꮦ¸Ö•µÖ¯ÖÎÖ•µÖÝÖãÞÖÖꤵÖÖ… ×®ÖךŸÖÖ ¯ÖΓֵÖÓ
µÖÖµÖÖ¤ÖÛú»¯ÖÖ®ŸÖ´Ö®Ö×»¯ÖÛúÖ…… 8…… ‹ÛúÖê®ÖÂÖ×™ÃÖ´ÖבÖÛúÃÖ¯ŸÖ¿ÖŸÖÖ²¤êÂÖã
¿ÖÛú®Ö¸ê®¦ÃµÖ… ÃÖ´ÖŸÖߟÖêÂÖã ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖÖ •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ ¯ÖÎÖ³ÖéŸÖ¾µÖÖܵÖÖ ……9……
-•ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ ¯ÖοÖÖ×ÃŸÖ ) ´ÖÖ®µÖÜÖê™Ûê ¸Ö™ÒÛæú™ ®Ö¸ê¿Ö †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ ¯ÖΣִÖÛê
ˆ»»ÖêÜÖ ˆ®ÖÛê ÃÖ´ÖµÖÛê ŸÖÖ´Öί֙ÖêÓ´ÖÓê
¿ÖÛú ÃÖÓ. 737 ÃÖê »ÖÝÖÖÛú¸ 788 ŸÖÛú †£ÖÖÔŸÖË ˆ®ÖÛê ¸Ö•µÖÛê 52 ¾ÖßÓ ¾ÖÂÖÔ ŸÖÛúÛê
×´Ö»ÖŸÖê Æî2…(Altekar: The Rashtrakutas
and their times, p.71. Dr.Altekar, on page 87 of his book says ‘His
(Amoghavarsha's) latest known date is Phalguna S’uddha 10, S'aka 799
(i.e.March.878 A. D), when the Jayadhavala tika of virasena was finished. This
is a gross mistake. He has wrongly taken S'aka 759 to be saka 799.) †ŸÖ: •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛê ¸Ö•µÖÛê
23 ¾ÖßÓ ¾ÖÂÖÔ ´ÖêÓ ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ Æã‡Ô ×ÃÖ¬¤
ÆÖêŸÖß Æî… Ã¯Ö™ŸÖ: ‡ÃÖÃÖê Ûú‡Ô ¾ÖÂÖÔ ¯Öæ¾ÖÔ ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ ÆÖê “ÖãÛúß
£Öß †Öî¸ ¾Ö߸ÃÖê®ÖÖ“ÖÖµÖÔ Ã¾ÖÝÖÔ¾ÖÖÃÖß ÆÖê “ÖæÛê £Öê… ¾µÖÖܵÖÖ¯ÖΖÖׯŸÖ´Ö¾ÖÖ¯µÖ
¯Öæ¾ÖÔÂÖ™ËÜÖÞ›ŸÖß֟ÖßÖ×ô֮ÖË…
ˆ¯Ö׸ŸÖ´Ö²Ö®¬Ö®Ö֪׬ÖÛúÖ¸î¸Â™Ö¤¿Ö×¾ÖÛú»¯Öî:……180……ÃÖŸÛú´ÖÔ®ÖÖ´Ö¬ÖêµÖÓ ÂÖšÓ
ÜÖÞ›Ó ×¾Ö¬ÖÖµÖ ÃÖÓ×õÖ¯µÖ… ‡×ŸÖ ÂÖÞÞÖÖÓ ÜÖÞ›Ö®ÖÖÓ ÝÖÎÓ£ÖÃÖÆáÖî×¾¤ÔÃÖ¯ŸÖŸµÖÖ
……181…… ¯ÖÎÖÛéúŸÖ-ÃÖÓÃÛéúŸÖ-³ÖÖÂÖÖ-×´ÖÁÖÖÓ ™ßÛúÖÓ ×¾Ö×»ÖÜµÖ ¬Ö¾Ö»ÖÖܵÖÖ´ÖË… •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ
“Ö ÛúÂÖÖµÖ¯ÖÎÖ³ÖéŸÖÛê “ÖŸÖÃÖéÞÖÖÓ ×¾Ö³ÖŒŸÖß®ÖÖ´ÖË……182……
×¾ÖÓ¿ÖןÖÃÖÆáÖÃÖ¤ËÝÖÎÓ£Ö¸“Ö®ÖµÖÖ ÃÖÓµÖãŸÖÖÓ ×¾Ö¸“µÖ פ¾Ö´ÖË… µÖÖŸÖß֟Ö:
¯Öã®ÖßÖד”µÖÖê •ÖµÖÃÖê®Ö (ו֮ÖÃÖê®Ö ! ) ÝÖã¹ý®ÖÖ´ÖÖ ……183……
ŸÖ“”êÂÖÓ “ÖŸ¾ÖÖ׸ӿ֟ÖÖ ÃÖÆáÖËî: ÃÖ´ÖÖׯ֟־ÖÖ®ÖË…
•ÖµÖ¬Ö¾Ö»Öî¾ÖÓ ÂÖ×™ÃÖÆáÖÝÖÎÓ£ÖÖês³Ö¾Ö¼ßÛúÖ ……184……
¬Ö¾Ö»ÖÖ
™ßÛúÖÛê †®ŸÖÛúß •ÖÖê ¯ÖοÖ×ÃŸÖ Ã¾ÖµÖÓ ¾Ö߸ÃÖê®ÖÖ“ÖÖµÖÔÛúß ×»ÖÜÖß Æã‡Ô Æ´Ö ‰ú¯Ö¸
ˆ¤Ë¬ÖéŸÖ Ûú¸ †ÖµÖê ÆîÓ ˆÃÖÛúß ”™¾ÖßÓ ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ˆÃÖ ™ßÛúÖÛúß ÃÖ´ÖÖׯŸÖÛê
ÃÖæ“ÖÛú ÛúÖ»ÖÛúÖ ×®Ö¤êÔ¿Ö Æî… ×ÛÓŸÖã ¤ã³ÖÖÔݵ֟Ö: Æ´ÖÖ¸ß ˆ¯Ö»Ö²¬Ö
¯ÖÎןֵÖÖêÓ´ÖêÓ ˆÃÖÛúÖ ¯ÖÖš ²ÖÆãŸÖ ³ÖΙ Æî ‡ÃÖÃÖê ¾ÖÆÖÓ †Ó×ÛúŸÖ ¾ÖÂÖÔÛúÖ šßÛú
×®Ö¿“ÖµÖ ®ÖÆßÓ ÆÖêŸÖÖ… ×ÓÛÓŸÖã ˆÃÖ´ÖêÓ •ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾ÖÛê ¸Ö•µÖÛúÖ Ã¯Ö™ ˆ»»ÖêÜÖ
Æî… ¸Ö™ÒÛæú™ ®Ö¸ê¿ÖÖêÓ´Öê •ÖÝÖŸÖãÓÝÖ ˆ¯ÖÖ×¬Ö †®ÖêÛú ¸Ö•ÖÖ†ÖêÓÛúß ¯ÖÖ‡Ô •ÖÖŸÖß
Æî … ‡®Ö´ÖêÓÃÖê ¯ÖÎ£Ö´Ö •ÖÝÖŸÖÓãÝÖ ÝÖÖê×¾ÖÓ¤ ŸÖéŸÖßµÖ £Öê ו֮ÖÛê ŸÖÖ´Öί֙
¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 716 ÃÖê 735 ŸÖÛúÛê ×´Ö»Öê ÆîÓ1 … (¸ê‰ú ³ÖÖ¸ŸÖÛê ¯ÖÎÖ“Öß®Ö
¸Ö•Ö¾ÖÓ¿Ö 3. ¯Öé. 36, 65-67. ) ‡®ÆßÓÛê ¯Öã¡Ö †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ ¯ÖÎ£Ö´Ö £Öê ו֮ÖÛê
¸Ö•µÖ´ÖêÓ •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ ×•Ö®ÖÃÖê®Ö ¾¤Ö¸Ö ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ Æã‡Ô… †ŸÖ‹¾Ö µÖÆ Ã¯Ö™ Æî
×Ûú ¬Ö¾Ö»ÖÖÛúß ¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ‡®ÆßÓ ÝÖÖê×¾Ö®¤¸Ö•Ö •ÖÝÖŸÖãÓÝÖÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ ÆÖê®ÖÖ
“ÖÖ×ƵÖê…
†²Ö Ûãú” ¯ÖοÖ×ßÖÛúÖ ˆ®Ö ¿ÖÓÛúÖï֤
ÝÖÖ£ÖÖ†ÖêÓ¯Ö¸ ×¾Ö“ÖÖ¸ ÛúßוֵÖê… ÝÖÖ£ÖÖ ®ÖÓ. 6 ´ÖêÓ ‘†½ŸÖßÃÖÓ×´Æ’ †Öî¸ ‘×¾ÖŒÛú´Ö¸ÖµÖ×´Æ’ ÃÖãïÖ™ ÆîÓ… ¿ÖŸÖÖײ¤Ûúß ÃÖæ“Ö®ÖÖÛê
†³ÖÖ¾Ö´ÖêÓ †›ŸÖßÃÖ¾ÖÖÓ ¾ÖÂÖÔ Æ´Ö •ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾ÖÛê ¸Ö•µÖÛúÖ »Öê ÃÖÛúŸÖê £Öê…
×ÛÓŸÖã ®Ö ŸÖÖê ˆÃÖÛúÖ ×¾ÖÛδָ֕ÖÃÖê Ûãú” ÃÖ²Ö®¬Ö ²ÖÖÖ †Öî¸ ®Ö
•ÖÝÖŸÖãÓÓÝÖÛúÖ ¸Ö•µÖ Æß 38 ¾ÖÂÖÔ ¸ÆÖ… •ÖîÃÖÖ Æ´Ö ‰ú¯Ö¸ ²ÖŸÖ»ÖÖ “ÖãÛê ÆîÓ ˆ®ÖÛúÖ
¸Ö•µÖ Ûê¾Ö»Ö 20 ¾ÖÂÖÔ Ûê »ÖÝÖ³ÖÝÖ ¸ÆÖ £ÖÖ… †ŸÖ‹¾Ö ‡ÃÖ 38 ¾ÖÂÖÔ ÛúÖ ÃÖÓ²Ö®¬Ö
×¾ÖÛδÖÃÖêÆß ÆÖê®ÖÖ “ÖÖ×ƵÖê… ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ¿ÖŸÖÃÖæ“ÖÛú ¿Ö²¤ ÝÖ›²Ö›ß´ÖêÓ Æî…
×ÛÓŸÖã •ÖÖ®Ö ¯Ö›ŸÖÖ Æî »ÖêÜÖÛúÛúÖ ŸÖÖŸ¯ÖµÖÔ Ûãú” ÃÖÖî 38 ¾ÖÂÖÔ ×¾ÖÛδÖ
ÃÖÓ¾ÖŸÖËÛê ÛúÆ®ÖêÛúÖ Æî… ×ÛÓŸÖã ×¾ÖÛ뫅 ÃÖÓ¾ÖŸÖËÛê †®ÖãÃÖÖ¸ •ÖÝÖŸÖãÓÝÖÛúÖ ¸Ö•µÖ
851 ÃÖê 870 Ûê »ÖÝÖ³ÖÝÖ †ÖŸÖÖ Æî… †ŸÖ: ˆÃÖÛê †®ÖãÃÖÖ¸ 38 Ûê †ÓÛúÛúß Ûãú”
ÃÖÖ£ÖÔÛúŸÖÖ ®ÖÆßÓ ²ÖÖß… µÖÆ ³Öß Ûãú” ÃÖÖ¬ÖÖ¸ÞÖ ®ÖÆßÓ •ÖÖ®Ö ¯Ö›ŸÖÖ ×Ûú
¾Ö߸ÃÖê®Ö®Öê µÖÆÖÓ ×¾ÖÛ뫅 ÃÖÓ¾ÖŸÖËÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ ×ÛúµÖÖ ÆÖê… ˆ®ÆÖêÓ®Öê •ÖÆÖÓ
•ÖÆÖÓ ¾Ö߸ ×®Ö¾ÖÖÔÞÖÛúß ÛúÖ»Ö-ÝÖÞÖ®ÖÖ ¤ß Æî ¾ÖÆÖÓ ¿ÖÛú-ÛúÖ»ÖÛúÖ Æß ˆ»»ÖêÜÖ
×ÛúµÖÖ Æî… ˆ®ÖÛê ׿ÖÂµÖ ×•Ö®ÖÃÖê®Ö®Öê •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖÛúß ÃÖ´ÖÖׯŸÖÛúÖ ÛúÖ»Ö
¿ÖÛúÝÖÞÖ®ÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ Æß ÃÖæ×“ÖŸÖ ×ÛúµÖÖ Æî… ¤×õÖÞÖÛê ¯ÖÎÖµÖ: ÃÖ´ÖÃŸÖ •Öî®Ö
»ÖêÜÖÛúÖêÓ®Öê ¿ÖÛúÛúÖ»ÖÛúÖ Æß ˆ»»ÖêÜÖ ×ÛúµÖÖ Æî… ‹êÃÖß †¾ÖãÖÖ´ÖêÓ †Ö¿“ÖµÖÔ
®ÖÆß •ÖÖê µÖÆÖÓ ³Öß »ÖêÜÖÛúÛúÖ †×³Ö¯ÖÎÖµÖ ¿ÖÛú ÛúÖ»ÖÃÖê ÆÖê… µÖפ Æ´Ö ˆŒŸÖ
ÃÖÓܵÖÖ 38 Ûê ÃÖÖ£Ö ÃÖÖŸÖÃÖÖî †Öî¸ ×´Ö»ÖÖ ¤êÓ †Öî¸ 738 ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖËÛê »ÖêÓ
ŸÖÖê µÖÆ ÛúÖ»Ö •ÖÝÖŸÖãÓÝÖÛê –ÖÖŸÖ ÛúÖ»Ö †£ÖÖÔŸÖË ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 735 Ûê ²ÖÆãŸÖ
ÃÖ´Öß¯Ö †Ö •ÖÖŸÖÖ Æî…
†²Ö
¯Öο®Ö µÖÆ Æî ×Ûú •Ö²Ö ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ×¾ÖÛδָ֕ÖÛúÖ Ã¯Ö™ ˆ»»ÖêÜÖ Æî ŸÖ²Ö Æ´Ö ˆÃÖê
¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË †®Öã´ÖÖ®Ö ÛîÃÖê Ûú¸ ÃÖÛúŸÖê ÆîÓ ? ¯Ö¸ ÜÖÖê•Ö Ûú¸®ÖêÃÖê •ÖÖ®Ö ¯Ö›ŸÖÖ Æî ×Ûú †®ÖêÛú •Öî®Ö
»ÖêÜÖÛúÖêÓ®Öê ¯ÖÎÖ“Öß®Ö ÛúÖ»ÖÃÖê ¿ÖÛú ÛúÖ»ÖÛê ÃÖÖ£Ö ³Öß ×¾ÖÛδÖÛúÖ ®ÖÖ´Ö •ÖÖê›
¸ŒÜÖÖ Æî… †Ûú»ÖÓÛú“Ö׸ŸÖ´ÖêÓ †Ûú»ÖÓÛúÛê
²ÖÖÖêÓÛê ÃÖÖ£Ö ¿ÖÖáÖÖ£ÖÔÛúÖ ÃÖ´ÖµÖ ‡ÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸ ²ÖŸÖ»ÖÖµÖÖ Æî…
×¾ÖÛδÖÖÛÔ¿ÖÛúÖ²¤ßµÖ¿ÖŸÖÃÖ¯ŸÖ¯ÖδÖÖ•Öã×ÂÖ
…
ÛúÖ»ÖêsÛú»Ö’ËûÛú
µÖן֮ÖÖê ²ÖÖî¾ÖÖÔ¤Öê ´ÖÆÖ®Ö³ÖæŸÖË ……
µÖª×¯Ö
‡ÃÖ ×¾ÖÂÖµÖ´ÖêÓ ´ÖŸÖ³Öê¤ Æî ×Ûú µÖÆÖÓ »ÖêÜÖÛúÛúÖ †×³Ö¯ÖÎÖµÖ ×¾ÖÛ뫅 ÃÖÓ¾ÖŸÖË
ÃÖê Æî µÖÖ ¿ÖÛúÃÖê, ×ÛÓŸÖã µÖÆ ŸÖÖê ïÖ™ Æî ×Ûú ×¾ÖÛ뫅 †Öî¸ ¿ÖÛúÛúÖ ÃÖÓ²Ö®¬Ö
‹Ûú Æß ÛúÖ»Ö ÝÖÞÖ®ÖÖÃÖê •ÖÖê›Ö ÝÖµÖÖ Æî1… ( Inscriptions
at Sravana Belgola, Intro.p. 84 and ®µÖÖµÖ Ûãú. “ÖÓ. ³Öã×´ÖÛúÖ ¯Öé. 103 )… µÖÆ ³ÖÎ´Ö¾Ö¿Ö ÆÖê †Öî¸
“ÖÖÆê ×ÛúÃÖß ´ÖÖ®µÖŸÖÖ®ÖãÃÖÖ¸… µÖÆ ³Öß ²ÖÖŸÖ ®ÖÆßÓ Æî ×Ûú †Ûê»ÖÖ Æß ‡ÃÖ
¯ÖÎÛúÖ¸ÛúÖ ˆ¤ÖƸÞÖ ÆÖê… ×¡Ö»ÖÖêÛúÃÖÖ¸Ûúß ÝÖÖ£ÖÖ ®ÖÓ. 850 Ûúß ™ßÛúÖ Ûú¸ŸÖê Æã‹
™ßÛúÖÛúÖ¸ ÁÖß ´ÖÖ¬Ö¾Ö“Ö®¤ ¡Öî×¾Öª ×»ÖÜÖŸÖê ÆîÓ ----
‘ÁÖ߾ָ߮ÖÖ£Ö×®Ö¾Öé¢Öê: ÃÖÛúÖ¿ÖÖŸÖË ¯ÖÓ“ÖÖê¢Ö¸Â֙˿֟־ÖÂÖÖÔ×ÞÖ
(605) ¯ÖÓ“Ö´ÖÖÃÖµÖãŸÖÖ×®Ö ÝÖŸ¾ÖÖ ¯Ö¿“ÖÖŸÖË ×¾ÖÛδÖÖÓÛú¿ÖÛú¸Ö•ÖÖê •ÖÖµÖŸÖê… ŸÖŸÖ ˆ¯Ö׸
“ÖŸÖãÞÖÔ¾ÖŸµÖã¢Ö¸×¡Ö¿ÖŸÖ ( 394 ) ¾ÖÂÖÖÔ×ÞÖ ÃÖ¯ŸÖ´ÖÖÃÖÖ׬ÖÛúÖ×®Ö ÝÖŸ¾ÖÖ
¯Ö¿“ÖÖŸÖË Ûú»Ûúß •ÖÖµÖŸÖê’…
µÖÆÖÓ
×¾ÖÛδÖÖÓÛú ¿ÖÛú¸Ö•ÖÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ Æî †Öî¸ ˆÃÖÛúÖ ŸÖÖŸ¯ÖµÖÔ Ã¯Ö™ŸÖ:
¿ÖÛúÃÖÓ¾ÖŸÖËÛê ÃÖÓãÖÖ¯ÖÛúÃÖê Æî… ˆŒŸÖ †¾ÖŸÖ¸ÞÖ¯Ö¸ ›Öò. ¯ÖÖšÛú®Öê ×™¯¯ÖÞÖß Ûúß
Æî ×Ûú µÖÆ ˆ»»ÖêÜÖ ¡Öã™ß-¯ÖæÞÖÔ Æî… ˆ®ÆÖêÓ®Öê ‹êÃÖÖ ÃÖ´Ö—ÖÛú¸ µÖÆ ÛúÆÖ –ÖÖŸÖ
ÆÖêŸÖÖ Æî ×Ûú ˆÃÖ ¿Ö²¤ÛúÖ ŸÖÖŸ¯ÖµÖÔ ×¾ÖÛ뫅 ÃÖÓ¾ÖŸÖÃÖê Æß ÆÖê ÃÖÛúŸÖÖ Æî… ×ÛÓŸÖã ‹êÃÖÖ ®ÖÆßÓ Æî… ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖËÛúß
ÃÖæ“Ö®ÖÖ´ÖêÓ Æß »ÖêÜÖÛú®Öê ×¾ÖÛδÖÛúÖ ®ÖÖ´Ö •ÖÖê›Ö Æî, †Öî¸ ˆÃÖê ¿ÖÛú¸Ö•ÖÛúß
ˆ¯ÖÖ×¬Ö ÛúÆÖ Æî •ÖÖê ÃÖ¾ÖÔ£ÖÖ ÃÖÓÓ³Ö¾Ö Æî… ¿ÖÛú †Öî¸ ×¾ÖÛδÖÛê ÃÖÓ²Ö®¬ÖÛúß
ÛúÖ»ÖÝÖÞÖ®ÖÖÛê ×¾ÖÂÖµÖ´ÖêÓ •Öî®Ö »ÖêÜÖÛúÖêÓ´ÖêÓ Ûãú” ³Ö뫅 ¸ÆÖ Æî µÖÆ ŸÖÖê
†¾Ö¿µÖ Æî… ×¡Ö»ÖÖêÛú¯ÖΖÖׯŸÖ´ÖêÓ •ÖÖê ¿ÖÛúÛúß ˆŸ¯Ö×¢Ö ¾Ö߸׮־ÖÖÔÞÖÃÖê 461
¾ÖÂÖÔ ¯Ö¿“ÖÖŸÖË µÖÖ ×¾ÖÛú»¯ÖÃÖê 605 ¾ÖÂÖÔ ¯Ö¿“ÖÖŸÖË ²ÖŸÖ»ÖÖ‡Ô ÝÖ‡Ô Æî 2
(¾Ö߸וÖÞÖÓ ×ÃÖ׬¤ÝÖ¤ê “Öˆ-ÃÖ¤-‡ÝÖÃÖ×½ ¾ÖÖÃÖ-¯Ö׸´ÖÖÞÖê… ÛúÖ»Ö×´´Ö †×¤ŒÛÓŸÖê
ˆ¯¯ÖÞÞÖÖê ‹Ÿ£Ö ÃÖÝÖ¸Ö†Öê ……86…… ×ÞÖ¾¾ÖÖÞÖê ¾Ö߸וÖÞÖê ”¾¾ÖÖÃÖ-ÃÖ¤êÃÖã
¯ÖÓ“Ö-¾Ö׸ÃÖêÃÖã… ¯ÖÞÖ-´ÖÖÃÖêÃÖã ÝÖ¤êÃÖã ÃÖÓ•ÖÖ¤Öê ÃÖÝÖ×ÞÖ†Öê †Æ¾ÖÖ ……89……
ןֻÖÖêµÖ¯ÖÞÞÖןŸÖ) ˆÃÖ´ÖêÓ µÖÆß ³Ö뫅 µÖÖ ´ÖÖ®µÖŸÖÖ ÛúÖµÖÔÛúÖ¸ß Æî, ŒµÖÖêÓ×Ûú,
¾Ö߸ ×®Ö. ÃÖê 461 ¾ÖÖÓ ¾ÖÂÖÔ ×¾ÖÛδÖÛê ¸Ö•µÖ´ÖêÓ ¯Ö›ŸÖÖ Æî †Öî¸ 605 ¾ÖÂÖÔ ÃÖê
¿ÖÛúÛúÖ»Ö ¯ÖÎÖ¸Ó³Ö ÆÖêŸÖÖ Æî… ‹êÃÖß †¾ÖãÖÖ´ÖêÓ ¯ÖÎßÖãŸÖ ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ µÖפ ‘×¾ÖŒÛú´Ö¸ÖµÖ×´Æ’ ÃÖê ¿ÖÛúÃÖÓ¾ÖŸÖËÛúß ÃÖæ“Ö®ÖÖ Æß ÆÖê ŸÖÖê Æ´Ö
ÛúÆ ÃÖÛúŸÖê ÆîÓ ×Ûú ˆÃÖ ÝÖÖ£ÖÖÛê ¿Ö㬤 ¯ÖÖš´ÖêÓ ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ ÆÖê®ÖêÛúÖ
ÃÖ´ÖµÖ ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 738 ×®ÖפÔ™ ¸ÆÖ Æî…
‡ÃÖ
×®ÖÞÖÔµÖ´ÖêÓ ‹Ûú Ûúך®ÖÖ‡Ô ˆ¯Ö×Ã£ÖŸÖ ÆÖêŸÖß Æî… ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 738 ´ÖêÓ ×»ÖÜÖê
ÝÖµÖê ®Ö¾ÖÃÖÖ¸ßÛê ŸÖÖ´Öί֙´ÖêÓ •ÖÝÖŸÖãÓÝÖÛê ˆ¢Ö¸Ö׬ÖÛúÖ¸ß †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛê
¸Ö•µÖÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ Æî… µÖÆß ®ÖÆßÓ, ×ÛÓŸÖã ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 788 Ûê ×ÃÖ¹ý¸ÃÖê ×´Ö»Öê
Æã‹ ŸÖÖ´Öί֙´ÖêÓ ¸Ö•µÖÛê 52 ¾ÖêÓ ¾ÖÂÖÔÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ Æî, וÖÃÖÃÖê –ÖÖŸÖ ÆÖêŸÖÖ Æî
×Ûú †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛúÖ ¸Ö•µÖ 737 ÃÖê ¯ÖÎÖ¸Ó³Ö ÆÖê ÝÖµÖÖ £ÖÖ… ŸÖ²Ö ×±ú¸ ¿ÖÛú 738
´ÖêÓ •ÖÝÖŸÖãÓÝÖÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ ×ÛúÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸ ×ÛúµÖÖ •ÖÖ ÃÖÛúŸÖÖ Æî ? ‡ÃÖ ¯Öο®Ö¯Ö¸
×¾Ö“ÖÖ¸ Ûú¸ŸÖê Æã‹ Æ´ÖÖ¸ß ¤é×™ ÝÖÖ£ÖÖ ®ÖÓ. 7 ´Öê ‘ •ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾Ö¸••Öê ’ Ûê †®Ö®ŸÖ¸ †ÖµÖê Æã‹ ‘׸µÖ×´Æ’ ¿Ö²¤¯Ö¸ •ÖÖŸÖß Æî וÖÃÖÛúÖ †£ÖÔ ÆÖêŸÖÖ Æî ‘ŠúŸÖê’ µÖÖ ‘׸ŒŸÖê’… ÃÖÓ³Ö¾ÖŸÖ: ˆÃÖßÃÖê Ûãú” ¯Öæ¾ÖÔ
•ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾ÖÛúÖ ¸Ö•µÖ ÝÖŸÖ Æã†Ö £ÖÖ †Öî¸ †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ ×ÃÖÓÆÖÃÖ®ÖÖ¹ýœ Æã‹ £Öê…
‡ÃÖ Ûú»¯Ö®ÖÖÃÖê †ÖÝÖê ÝÖÖ£ÖÖ ®ÖÓ. 9 ´ÖêÓ •ÖÖê ²ÖÖê§ÞÖ¸ÖµÖ ®Ö¸ê®¦ÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ Æî,
ˆÃÖÛúß ˆ»Ö—Ö®Ö ³Öß ÃÖã»Ö—Ö •ÖÖŸÖß Æî… ²ÖÖê§ÞÖ¸ÖµÖ ÃÖÓ³Ö¾ÖŸÖ: †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛúÖ Æß
ˆ¯Ö®ÖÖ´Ö ÆÖêÝÖÖ… µÖÖ ¾ÖÆ ¾Ö×øÝÖÛúÖÆß ¹ý¯Ö ÆÖê †Öî¸ ¾Ö×øÝÖ †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛúÖ
ˆ¯Ö®ÖÖ´Ö ÆÖê… †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ ŸÖéŸÖßµÖÛúÖ ˆ¯Ö®ÖÖ´Ö ¾ÖקÝÖ µÖÖ ¾Ö×øÝÖÛúÖ ŸÖÖê
ˆ»»ÖêÜÖ ×´Ö»ÖŸÖÖ Æß Æî… µÖפ µÖÆ
Ûú»¯Ö®ÖÖ šßÛú ÆÖê ŸÖÖê ¾Ö߸ÃÖê®Ö þÖÖ´ÖßÛê ‡®Ö ˆ»»ÖêÜÖÖêÓÛúÖ µÖÆ ŸÖÖŸ¯ÖµÖÔ
×®ÖÛú»ÖŸÖÖ Æî ×Ûú ˆ®ÆÖêÓ®Öê ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 738 ´ÖêÓ ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ Ûúß
•Ö²Ö •ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾ÖÛúÖ ¸Ö•µÖ ¯Öæ¸Ö ÆÖê “ÖãÛúÖ £ÖÖ †Öî¸ ²ÖÖê§ÞÖ¸ÖµÖ ( †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ ) ¸Ö•ÖÝָ֧߯ ²Öîš “ÖãÛê £Öê… ‘•ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾Ö¸••Öê ’ †Öî¸ ‘ ²ÖÖê§ÞÖ¸ÖµÖÞÖ׸Ӥê ÞÖ׸Ӥ“Öæ›Ö´Ö×ÞÖ×´Æ ³ÖãÓ•ÖÓŸÖê ’ ¯ÖÖšÖêÓ¯Ö¸ ¬µÖÖ®Ö ¤ê®ÖêÃÖê µÖÆ Ûú»¯Ö®ÖÖ
²ÖÆãŸÖ Ûãú” ¯Öã™ ÆÖê •ÖÖŸÖß Æî…
†´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛê ¸Ö•µÖÛê ¯ÖÎÖ¸Ó׳ÖÛú
‡×ŸÖÆÖÃÖÛúÖê ¤êÜÖ®ÖêÃÖê •ÖÖ®Ö ¯Ö›ŸÖÖ Æî ×Ûú ÃÖÓ³Ö¾ÖŸÖ: ÝÖÖê×¾Ö®¤¸Ö•Ö®Öê †¯Ö®Öê
•Öß¾Ö®ÖÛúÖ»Ö´ÖêÓ Æß †¯Ö®Öê †»¯Ö¾ÖµÖÃÛú ¯Öã¡Ö †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛúÖê ¸Ö•ÖןֻÖÛú Ûú¸ פµÖÖ
£ÖÖ †Öî¸ ˆ®ÖÛê ÃÖÓ¸õÖÛú ³Öß ×®ÖµÖãŒŸÖ Ûú¸ פµÖê £Öê, †Öî¸ †Ö¯Ö ¸Ö•µÖ³ÖÖ¸ÃÖê
´ÖãŒŸÖ ÆÖêÛú¸, †Ö¿“ÖµÖÔ ®ÖÆßÓ, ¬Ö´ÖÔ¬µÖÖ®Ö Ûú¸®Öê »ÖÝÖê ÆÖêÓ… ®Ö¾ÖÃÖÖ¸ßÛê ¿ÖÛú
738 Ûê ŸÖÖ´Öί֙ÖêÓ´ÖêÓ †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛê ¸Ö•µÖ´ÖêÓ ×ÛúÃÖß ¯ÖÎÛúÖ¸Ûúß ÝÖ›²Ö›ßÛúß
ÃÖæ“Ö®ÖÖ ®ÖÆßÓ Æî, ×ÛÓŸÖã ÃÖ渟ÖÃÖê ×´Ö»Öê Æã‹ ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖ 743 Ûê
ŸÖÖ´Öί֙ÖêÓ´ÖêÓ ‹Ûú ×¾Ö¯»Ö¾ÖÛê ÃÖ´Ö®ÖÛê ¯Ö¿“ÖÖŸÖË †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛê ¯Öã®Ö:
¸Ö•µÖÖ¸ÖêÆÞÖÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ Æî… ‡ÃÖ ×¾Ö¯»Ö¾ÖÛúÖ ¾Ö韟ÖÖ®ŸÖ ²Ö›Öî¤ÖÃÖê ×´Ö»Öê Æã‹
¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 757 Ûê ŸÖÖ´Öί֙ÖêÓ´ÖêÓ³Öß ¯ÖÖµÖÖ •ÖÖŸÖÖ Æî… †®Öã´ÖÖ®Ö ÆÖêŸÖÖ Æî
×Ûú ÝÖÖê×¾Ö®¤¸Ö•ÖÛê •Öß¾Ö®ÖÛúÖ»Ö´ÖêÓ ŸÖÖê Ûãú” ÝÖ›²Ö›ß ®ÖÆßÓ Æã‡Ô ×ÛÓŸÖã ˆ®ÖÛúß
´Ö韵ÖãÛê ¯Ö¿“ÖÖŸÖË ¸Ö•µÖ×ÃÖÓÆÖÃÖ®ÖÛê ×»ÖµÖê ×¾Ö¯»Ö¾Ö ´Ö“ÖÖ •ÖÖê ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË
743 Ûê ¯Öæ¾ÖÔ ÃÖ´Ö®Ö ÆÖê ÝÖµÖÖ1… ( Altekar : The Rashtrakutas and their times p. 71 ft ) †ŸÖ‹¾Ö ¿ÖÛú 738 ´ÖêÓ •ÖÝÖŸÖãÓÝÖ
(ÝÖÖê×¾Ö®¤¸Ö•Ö) •Öß×¾ÖŸÖ £Öê ‡ÃÖ ÛúÖ¸ÞÖ ˆ®ÖÛúÖ ˆ»»ÖêÜÖ ×ÛúµÖÖ †Öî¸ ˆ®ÖÛê ¯Öã¡Ö
×ÃÖÓÆÖÃÖ®ÖÖ¹ýœ ÆÖê “ÖãÛê £Öê ‡ÃÖÃÖê ˆ®ÖÛúÖ ³Öß Ûú£Ö®Ö ×ÛúµÖÖ, µÖÆ ˆ×“ÖŸÖ •ÖÖ®Ö
¯Ö›ŸÖÖ Æî…
µÖפ
µÖÆ ÛúÖ»ÖÃÖÓ²Ö®¬Öß ×®ÖÞÖÔµÖ šßÛú ÆÖê ŸÖÖê ˆÃÖ ¯Ö¸ÃÖê ¾Ö߸ÃÖê®ÖþÖÖ´ÖßÛê Ûãú»Ö
¸“Ö®ÖÖÛúÖ»Ö ¾Ö ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê ¯ÖÎÖ¸Ó³ÖÛúÖ»ÖÛúÖ ³Öß Ûãú” †®Öã´ÖÖ®Ö »ÖÝÖÖµÖÖ •ÖÖ
ÃÖÛúŸÖÖ Æî… ¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ 738 ¿ÖÛú´ÖêÓ ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ Æã‡Ô †Öî¸ •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖ ˆÃÖÛê
¯Ö¿“ÖÖŸÖ 759 ¿ÖÛú ´ÖêÓ… ŸÖÖŸ¯ÖµÖÔ µÖÆ ×Ûú ÛúÖê‡Ô 20 ¾ÖÂÖÔ ´ÖêÓ •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê 60
Æ•ÖÖ¸ ¿»ÖÖêÛú ¸“Öê ÝÖµÖê וÖÃÖÛúß †ÖîÃÖŸÖ ‹Ûú ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ 3 Æ•ÖÖ¸ †ÖŸÖß Æî… ‡ÃÖ
†®Öã´ÖÖ®ÖÃÖê ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê 72 Æ•ÖÖ¸ ¿»ÖÖêÛú ¸“Ö®ÖêÓ´Öê 24 ¾ÖÂÖÔ »ÖÝÖ®ÖÖ “ÖÖ×ƵÖê…
†ŸÖ: ˆÃÖÛúß ¸“Ö®ÖÖ 738-24 = 714 ¿ÖÛú´ÖêÓ ¯ÖÎÖ¸Ó³Ö Æã‡Ô ÆÖêÝÖß, †Öî¸ “ÖæÓ×Ûú •ÖµÖ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê
20 Æ•ÖÖ¸ ¿»ÖÖêÛú ¸“Öê •ÖÖ®ÖêÛê ¯Ö¿“ÖÖŸÖË ¾Ö߸ÃÖê®Ö þÖÖ´ÖßÛúß ´Ö韵Öã Æã‡Ô †Öî¸
ˆŸÖ®Öê ¿»ÖÖêÛúÖêÓÛúß ¸“Ö®ÖÖ´ÖêÓ »ÖÝÖ³ÖÝÖ 7 ¾ÖÂÖÔ »ÖÝÖê ÆÖêÓÝÖê, †ŸÖ:
¾Ö߸ÃÖê®ÖþÖÖ´ÖßÛê þÖÝÖÔ¾ÖÖÃÖÛúÖ ÃÖ´ÖµÖ 738 + 7 = 745 ¿ÖÛúÛê »ÖÝÖ³ÖÝÖ †ÖŸÖÖ
Æî… ŸÖ£ÖÖ ˆ®ÖÛúÖ Ûãú»Ö ¸“Ö®ÖÖ-ÛúÖ»Ö ¿ÖÛú 714 ÃÖê 745 †£ÖÖÔŸÖË 31 ¾ÖÂÖÔ ¯Ö›ŸÖÖ
Æî2… ( †Ö•ÖÃÖê ÛúÖê‡Ô 30 ¾ÖÂÖÔ ¯Öæ¾ÖÔ ×¾Ö¾¤¾¤¸ ¯ÖÓ. ®ÖÖ£Öæ¸Ö´Ö•Öß ¯ÖÎê´Öß®Öê
†¯Ö®Öß ×¾Ö¾¤¤Ë¸Ÿ®Ö´ÖÖ»ÖÖ ®ÖÖ´ÖÛú »ÖêÜÖ´ÖÖ»ÖÖ´ÖêÓ ¾Ö߸ÃÖê®ÖÛê ׿ÖÂµÖ ×•Ö®ÖÃÖê®Ö
þÖÖ´ÖßÛúÖ ¯Öæ¸Ö ¯Ö׸“ÖµÖ ¤êŸÖê Æã‹ ²ÖÆãŸÖ ÃÖµÖã׌ŸÖÛú ¹ý¯ÖÃÖê ו֮ÖÃÖê®ÖÛúÖ
•Ö®´ÖÛúÖ»Ö ¿ÖÛú ÃÖÓ¾ÖŸÖË 675 †®Öã´ÖÖ®Ö ×ÛúµÖÖ £ÖÖ †Öî¸ ÛúÆÖ £ÖÖ ×Ûú ˆ®ÖÛê
ÝÖã¹ýÛúÖ •Ö®´Ö ˆ®ÖÃÖê ‘†×¬ÖÛú
®ÖÆßÓ ŸÖÖê 10 ¾ÖÂÖÔ ¯ÖÆ»Öê »ÖÝÖ³ÖÝÖ 665 ¿ÖÛú´ÖêÓ Æã†Ö ÆÖêÝÖÖ’… ‡ÃÖÃÖê ¾Ö߸ÃÖê®ÖþÖÖ´ÖßÛúÖ •Öß¾Ö®ÖÛúÖ»Ö
¿ÖÛú 665 ÃÖê 745 ŸÖÛú †£ÖÖÔŸÖË 80 ¾ÖÂÖÔ ¯Ö›ŸÖÖ Æî… šßÛú µÖÆß †®Öã´ÖÖ®Ö †®µÖ
¯ÖÎÛúÖ¸ÃÖê ÃÖÓܵÖÖ •ÖÖê›Ûú¸ ¯ÖÎê´Öß•Öß®Öê ×ÛúµÖÖ £ÖÖ †Öî¸ ×»ÖÜÖÖ £ÖÖ ×Ûú ‘ ו֮ÖÃÖê®ÖþÖÖ´ÖßÛê ÝÖã¹ý ¾Ö߸ÃÖê®ÖþÖÖ´ÖßÛúß
†¾ÖãÖÖ ³Öß 80 ¾ÖÂÖÔÃÖê Ûú´Ö ®Ö Æã‡Ô ÆÖêÝÖß ‹êÃÖÖ •ÖÖ®Ö ¯Ö›ŸÖÖ Æî… ×¾Ö¾¤¦Ÿ®Ö´ÖÖ»ÖÖ
¯Öé. 25 †Öפ, ¾Ö ¯Öé. 36 ‡®Ö Æ´ÖÖ¸ê Ûú×¾ÖÁÖêšÖêÓÛê ¯ÖæÞÖÔ ¯Ö׸“ÖµÖÛê ×»ÖµÖê
¯ÖÖšÛúÖêÓÛúÖê ¯ÖÎê´Öß•ÖßÛúÖ ¾ÖÆ 89 ¯ÖéšÖêÓÛúÖ ¯Öæ¸Ö »ÖêÜÖ ¯Öœ®ÖÖ “ÖÖ×ƵÖê… )
†²Ö
Æ´Ö ¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ¤ß Æã‡Ô ÝÖÎÆ-×ãÖןָ֯ ³Öß ×¾Ö“ÖÖ¸ Ûú¸ ÃÖÛúŸÖê ÆîÓ…
ÃÖæµÖÔÛúß ×ãÖ×ŸÖ ŸÖã»ÖÖ ¸Ö׿ִÖêÓ ²ÖŸÖÖ‡Ô ÝÖ‡Ô Æî ÃÖÖê šßÛú Æß Æî, ŒµÖÖêÓ×Ûú,
ÛúÖןÖÔÛú ´ÖÖÃÖ´ÖêÓ ÃÖæµÖÔ ŸÖã»ÖÖ´ÖêÓ Æß ¸ÆŸÖÖ Æî… “Ö®¦Ûúß ×ãÖןÖÛúÖ ªÖêŸÖÛú
¯Ö¤ †¿Ö㬤 Æî… ¿Ö㌻֯ÖõÖ ÆÖê®ÖêÃÖê “Ö®¦ ÃÖæµÖÔÃÖê ÃÖÖŸÖ ¸Ö׿ÖÛê ³Öߟָ Æß
ÆÖê®ÖÖ “ÖÖ×ƵÖê †Öî¸ ÛúÖןÖÔÛú ´ÖÖÃÖÛúß ¡ÖµÖÖꤿÖßÛúÖê “Ö®¦ ´Öß®Ö µÖÖ ´ÖêÂÖ
¸Ö׿ִÖêÓ Æß ÆÖê ÃÖÛúŸÖÖ Æî… †ŸÖ‹¾Ö ‘ÞÖê×´Ö“ÖӤ״´Ö’ Ûúß
•ÖÝÖÆ ¿Ö㬤 ¯ÖÖš ‘´ÖßÞÖê
“ÖӤ״´Ö’ ¯ÖΟÖߟÖ
ÆÖêŸÖÖ Æî וÖÃÖÃÖê “Ö®¦Ûúß ×ãÖ×ŸÖ ´Öß®Ö ¸Ö׿ִÖêÓ ¯Ö›ŸÖß Æî… ×»ÖׯÖÛúÖ¸Ûê
¯ÖδÖÖ¤ÃÖê »ÖêÜÖ®Ö´ÖêÓ ¾ÖÞÖÔ¾µÖŸµÖµÖ ÆÖê ÝÖµÖÖ •ÖÖ®Ö ¯Ö›ŸÖÖ Æî … ¿ÖãÛÎÛúß
×ãÖ×ŸÖ ×ÃÖÓÆ ¸Ö׿ִÖêÓ ²ÖŸÖÖ‡Ô Æî •ÖÖê ŸÖã»ÖÖÛê ÃÖæµÖÔÛê ÃÖÖ£Ö šßÛú ²ÖÖß
Æî…
ÃÖÓ¾ÖŸÃÖ¸Ûê
×®ÖÞÖÔµÖ´ÖêÓ ®ÖÖî ÝÖÎÆÖêÓ´ÖêÓÃÖê Ûê¾Ö»Ö ŸÖß®Ö Æß ÝÖÎÆ †£ÖÖÔŸÖË ÝÖã¹ý, ¸ÖÆã †Öî¸
¿Ö×®ÖÛúß ×ãÖ×ŸÖ ÃÖÆÖµÖÛú ÆÖê ÃÖÛúŸÖß Æî… ‡®Ö´ÖêÓÃÖê ¿Ö×®ÖÛúÖ ®ÖÖ´Ö ŸÖÖê
¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ÛúÆß ¤é×™ÝÖÖê“Ö¸ ®ÖÆßÓ ÆÖêŸÖÖ… ¸ÖÆã †Öî¸ ÝÖã¹ýÛê ®ÖÖ´ÖÖê»»ÖêÜÖ
ïÖ™ ÆîÓ ×ÛÓ®ŸÖã ¯ÖÖš-³ÖδÖÛê ÛúÖ¸ÞÖ ˆ®ÖÛúß ×ãÖןÖÛúÖ ×®Ö³ÖÎÖÔ®ŸÖ –ÖÖ®Ö ®ÖÆßÓ
ÆÖêŸÖÖ… †ŸÖ‹¾Ö ‡®Ö ÝÖÎÆÖêÓÛúß ¾ÖŸÖÔ´ÖÖ®Ö ×ãÖןָ֯ÃÖê ¯ÖοÖ×ßÖÛê ˆ»»ÖêÜÖÖêÓÛúÖ
×®ÖÞÖÔµÖ Ûú¸®ÖÖ †Ö¾Ö¿µÖÛú ¯ÖΟÖßŸÖ Æã†Ö… †Ö•Ö ‡ÃÖÛúÖ ×¾Ö¾Öê“Ö®Ö Ûú¸ŸÖê ÃÖ´ÖµÖ
¿ÖÛú 1861, †Ö׿¾Ö®Ö ¿Ö㌻ÖÖ 5, ´ÖÓÝÖ»Ö¾ÖÖ¸ Æî, †Öî¸ ‡ÃÖ ÃÖ´ÖµÖ ÝÖã¹ý ´Öִ߮ÖêÓ,
¸ÖÆã ŸÖã»ÖÖ´ÖêÓ ŸÖ£ÖÖ ¿Ö×®Ö ´ÖêÂÖ´ÖêÓ Æî… ÝÖã¹ýÛúß ‹Ûú ¯Ö׸ÛδÖÖ ²ÖÖ¸Æ
¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ÆÖêŸÖß Æî, †ŸÖ: ¿ÖÛú 738 ÃÖê 1861 †£ÖÖÔŸÖË 1123 ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ˆÃÖÛúß 93
¯Ö׸ÛδÖÖ‹Ó ¯Öæ¸ß Æã‡Ô †Öî¸ ¿ÖêÂÖ ÃÖÖŸÖ ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ÃÖÖŸÖ ¸Ö׿ֵÖÖÓ †ÖÝÖê ²Öœß…
‡ÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸ ¿ÖÛú 738 ´ÖêÓ ÝÖã¹ýÛúß ×ã֟Öß Ûú®µÖÖ µÖÖ ŸÖã»ÖÖ ¸Ö׿ִÖêÓ ÆÖê®ÖÖ
“ÖÖ×ƵÖê… †²Ö ¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ÝÖã¹ýÛúÖê Æ´Ö ÃÖæµÖÔÛê ÃÖÖ£Ö ŸÖã»ÖÖ ¸Ö׿ִÖêÓ »Öê
ÃÖÛúŸÖê ÆîÓ…
¸ÖÆãÛúß
¯Ö׸ÛδÖÖ †šÖ¸Æ ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ¯Öæ¸ß ÆÖêŸÖß Æî… †ŸÖ: ÝÖŸÖ 1123 ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ˆÃÖÛúß 62
¯Ö׸ÛδÖÖ‹Ó ¯Öæ¸ß Æã‡Ô †Öî¸ ¿ÖêÂÖ ÃÖÖŸÖ ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ¾ÖÆ »ÖÝÖ³ÖÝÖ ¯ÖÖÓ“Ö ¸Ö׿Ö
†ÖÝÖê ²ÖœÖ… ¸ÖÆãÛúß ÝÖ×ŸÖ ÃÖ¤î¾Ö ¾ÖÛÎß ÆÖêŸÖß Æî… ŸÖ¤®ÖãÃÖÖ¸ ¿ÖÛú 738 ´ÖêÓ
¸ÖÆãÛúß ×ãÖ×ŸÖ ŸÖã»ÖÖÃÖê ¯ÖÖÓ“Ö¾Öß ¸Ö×¿Ö †£ÖÖÔŸÖË ÛãÓú³Ö´ÖêÓ ÆÖê®ÖÖ “ÖÖ×ƵÖê…
†ŸÖ‹¾Ö ¯ÖοÖ×ßִÖêÓ Æ´Ö ¸ÖÆãÛúÖ ÃÖ´²Ö®¬Ö ÛãÓú³Ö×´Æ ÃÖê »ÖÝÖÖ ÃÖÛúŸÖê ÆîÓ… ¸ÖÆã
µÖÆÖÓ ŸÖéŸÖßµÖÖ®ŸÖ ¯Ö¤ ŒµÖÖêÓ Æî ‡ÃÖÛúÖ ÃÖ´ÖÖ¬ÖÖ®Ö †ÖÝÖê Ûú¸êÓÝÖê…
¿Ö×®ÖÛúß ¯Ö׸ÛδÖÖ ŸÖßÃÖ ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ
¯Öæ¸ß ÆÖêŸÖß Æî… ŸÖ¤®ÖãÃÖÖ¸ ÝÖŸÖ 1123 ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ˆÃÖÛúß 37 ¯Ö׸ÛδÖÖ‹Ó ¯Öæ¸ß
Æã‡Ô †Öî¸ ¿ÖêÂÖ 13 ¾ÖÂÖÔ´ÖêÓ ¾ÖÆ ÛúÖê‡Ô ¯ÖÖÓ“Ö ¸Ö×¿Ö †ÖÝÖê ²ÖœÖ… †ŸÖ: ¿ÖÛú 738
´ÖêÓ ¿Ö×®Ö ¬Ö®Öã ¸Ö׿ִÖêÓ ÆÖê®ÖÖ “ÖÖ×ƵÖê… •Ö²Ö ¬Ö¾Ö»ÖÖÛúÖ¸®Öê ‡ŸÖ®Öê
ÝÖÎÆÖêÓÛúß ×ãÖןֵÖÖÓ ¤ß ÆîÓ, ŸÖ²Ö ¾Öê ¿Ö×®Ö •ÖîÃÖê ¯ÖδÖãÜÖ ÝÖÎÆÛúÖê ³Öæ»Ö
•ÖÖµÖ µÖÆ ÃÖÓ³Ö¾Ö ®Ö •ÖÖ®Ö Æ´ÖÖ¸ß ¤é×™ ¯ÖοÖ×ßÖÛê “ÖÖ¯Ö×´Æ ¾Ö¸×ÞÖ¾Öã¢Öê
¯ÖÖš¯Ö¸ ÝÖ‡Ô… “ÖÖ¯Ö ÛúÖ †£ÖÔ ŸÖÖê ¬Ö®Öã ÆÖêŸÖÖ Æß Æî, ×Ûú®ŸÖã ¾Ö¸×ÞÖ¾Öã¢Öê ÃÖê
¿Ö×®ÖÛúÖ †£ÖÔ ®ÖÆßÓ ×®ÖÛú»Ö ÃÖÛúÖ… ¯Ö¸ ÃÖÖ£Ö Æß µÖÆ ¬µÖÖ®Ö´ÖêÓ †ÖŸÖê ¤ê¸ ®Ö
»ÖÝÖß Ûúß ÃÖÓ³Ö¾ÖŸÖ: ¿Ö㬤 ¯ÖÖš ŸÖ¸×ÞÖ-¾Öã¢Öê ( ŸÖ¸×ÞÖ¯Öã¡Öê ) Æî… ŸÖ¸×ÞÖ
ÃÖæµÖÔÛúÖ ¯ÖµÖÖÔµÖ¾ÖÖ“Öß Æî †Öî¸ ¿Ö×®Ö ÃÖæµÖÔ¯Öã¡Ö ÛúÆ»ÖÖŸÖÖ Æî… ‡ÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸
¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ¿Ö×®ÖÛúÖ ³Öß ˆ»»ÖêÜÖ ×´Ö»Ö ÝÖµÖÖ †Öî¸ ‡®Ö ŸÖß®Ö ÝÖÎÆÖêÓÛúß
×ãÖןÖÃÖê Æ´ÖÖ¸ê †®Öã´ÖÖ®Ö ×Ûú‹ Æã‹ ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê ÃÖ´ÖÖׯŸÖÛúÖ»Ö ¿ÖÛú ÃÖ¾ÖÓŸÖË 738
Ûúß ¯Öæ¸ß ¯Öã×™ ÆÖê ÝÖ‡Ô…
ਅ
ÝÖÎÆÖêÓÛúÖ ‡®Æß ¸Ö׿ֵÖÖêÓ´ÖêÓ µÖÖêÝÖ ¿ÖÛú 738 Ûê †×ŸÖ׸ŒŸÖ Ûê¾Ö»Ö ¿ÖÛú 378, 558, 918, 1098, 1278, 1458, 1638
†Öî¸ 1818 ´ÖêÓÆß ¯ÖÖµÖÖ •ÖÖŸÖÖ Æî, †Öî¸ µÖê ÛúÖê‡Ô³Öß ÃÖÓ¾ÖŸÖË ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê
¸“Ö®ÖÖÛúÖ»ÖÛê ×»ÖµÖê ˆ¯ÖµÖãŒŸÖ ®ÖÆß ÆÖê ÃÖÛúŸÖê…
†²Ö
ÝÖÎÆÖêÓ´ÖêÓÃÖê Ûê¾Ö»Ö ŸÖß®Ö †£ÖÖÔŸÖË ÛêŸÖã, ´ÖÓÝÖ»Ö †Öî¸ ²Öã¬Ö Æß ‹êÃÖê ¸Æ
ÝÖµÖê ו֮ÖÛúÖ ®ÖÖ´ÖÖê»»ÖêÜÖ ¯ÖοÖ×ßִÖêÓ Æ´ÖÖ¸ê ¤é×™ÝÖÖê“Ö¸ ®ÖÆßÓ Æã†Ö…
ÛêŸÖãÛúß ×ãÖ×ŸÖ ÃÖ¤î¾Ö ¸ÖÆãÃÖê ÃÖ¯ŸÖ´Ö ¸Ö׿ָ֯ ¸ÆŸÖß Æî, †ŸÖ: ¸ÖÆãÛúß ×ãÖןÖ
²ÖŸÖÖ ¤ê®Öê ¯Ö¸ ˆÃÖÛúß ×ãÖ×ŸÖ †Ö¯Ö Æß Ã¯Ö™ ÆÖê •ÖÖŸÖß Æî ×Ûú ˆÃÖ ÃÖ´ÖµÖ ÛêŸÖã
×ÃÖÓÆ ¸Ö׿ִÖêÓ £ÖÖ… ¯ÖοÖ×ßÖÛê ¿ÖêÂÖ ¿Ö²¤ÖêÓ¯Ö¸ ×¾Ö“ÖÖ¸ Ûú¸®ÖêÃÖê Æ´ÖêÓ ´ÖÓÝÖ»Ö
†Öî¸ ²Öã¬ÖÛúÖ ³Öß ¯ÖŸÖÖ »ÖÝÖ •ÖÖŸÖÖ Æî … ¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ‘ ÛúÖêÞÖê ’ ¿Ö²¤ †ÖµÖÖ Æî… ÛúÖêÞÖ ¿Ö²¤ ÛúÖêÂÖÛê †®ÖãÃÖÖ¸ ´ÖÓÝÖ»ÖÛúÖ ³Öß
¯ÖµÖÖÔµÖ¾ÖÖ“Öß Æî 1… ( Apte : Sanskrit English
Dictionary.)…
•ÖîÃÖÖ †ÖÝÖê “Ö»ÖÛú¸ –ÖÖŸÖ ÆÖêÝÖÖÓ, ÛãÓú›»Öß-“ÖÛδÖêÓ ´ÖÓÝÖ»ÖÛúß ×ãÖןÖ
ÛúÖê®Öê´ÖêÓ †ÖŸÖß Æî, ‡ÃÖßÃÖê ÃÖÓÓ³Ö¾ÖŸÖ: ´ÖÓÝÖ»ÖÛúÖ µÖÆ ¯ÖµÖÖÔµÖ Ûãú¿Ö»Ö
Ûú×¾ÖÛúÖê µÖÆÖÓ ˆ¯ÖµÖãŒŸÖ ¯ÖΟÖßŸÖ Æã†Ö… †ŸÖ: ´ÖÓÝÖ»ÖÛúß ×ãÖ×ŸÖ ¸ÖÆãÛê ÃÖÖ£Ö
ÛãÓú³Ö ¸Ö׿ִÖêÓ £Öß… ¸ÖÆã ¯Ö¤Ûúß ŸÖéŸÖßµÖÖ ×¾Ö³Ö׌ŸÖ ‡ÃÖß ÃÖÖ£ÖÛúÖê ¾µÖŒŸÖ
Ûú¸®ÖêÛê ×»ÖµÖê ¸ÜÖß ÝÖ‡Ô •ÖÖ®Ö ¯Ö›ŸÖß Æî …†²Ö Ûê¾Ö»Ö ‘³ÖÖ¾Ö×¾Ö»ÖÝÝÖê ’ †Öî¸ ‘ Ûãú»Ö×¾Ö»»Ö‹ ’ ¿Ö²¤
¯ÖοÖ×ßִÖêÓ ‹êÃÖê ²Ö“Ö ¸Æî ÆîÓ ×•Ö®ÖÛúÖ †³ÖߟÖÛú ˆ¯ÖµÖÖêÝÖ ®ÖÆß Æã†Ö… Ûãú»Ö
ÛúÖ †£ÖÔ ÛúÖêÂÖÖ®ÖãÃÖÖ¸ ²Öã¬Ö ³Öß ÆÖêŸÖÖ Æî,2 (Apte :
Sanskrit English Dictionary.) †Öî¸
²Öã¬Ö ÃÖæµÖÔÛúß †Ö•Öæ ²ÖÖ•ÖæÛúß ¸Ö׿ֵÖÖêÓÃÖê ²ÖÖƸ ®ÖÆßÓ •ÖÖ ÃÖÛúŸÖÖ… •ÖÖ®Ö
¯Ö›ŸÖÖ Æî µÖÆÖÓ Ûãú»Ö×¾Ö»»Ö‹ ÛúÖ †£ÖÔ ‘ Ûãú»Ö×¾Ö»ÖµÖê ’ Æî…
†£ÖÖÔŸÖË ²Öã¬ÖÛúß ÃÖæµÖÔÛúß Æß ¸Ö׿ִÖêÓ ×ãÖ×ŸÖ ÆÖê®ÖêÃÖê ˆÃÖÛúÖ ×¾Ö»ÖµÖ £ÖÖ…
ÝÖÖ£ÖÖ´ÖêÓ ´ÖÖ¡ÖÖ¯ÖæןÖÔÛê ×»ÖµÖê ×¾Ö»Ö‹ ÛúÖ ×¾ÖÓ»»Ö‹ Ûú¸ פµÖÖ ¯ÖΟÖßŸÖ ÆÖêŸÖÖ
Æî…
•Ö²Ö
ŸÖÛú »ÖÝ®ÖÛúÖ ÃÖ´ÖµÖ ®ÖÆßÓ ×¤µÖÖ •ÖÖŸÖÖ ŸÖ²Ö ŸÖÛú •µÖÖêןÖÂÖ ÛãÓú›»Öß ¯Öæ¸ß
®ÖÆßÓ ÛúÆß •ÖÖ ÃÖÛúŸÖß… ‡ÃÖ Ûú´Öß Ûúß ¯ÖæןÖÔ ‘³ÖÖ¾Ö×¾Ö»ÖÝÝÖê ’ ¯Ö¤
ÃÖê ÆÖêŸÖß Æî… ‘³ÖÖ¾Ö×¾Ö»ÖÝÝÖê’ ÛúÖ Ûãú” šßÛú †£ÖÔ ®ÖÆßÓ ²ÖÖÖ… ¯Ö¸ µÖפ
Æ´Ö ˆÃÖÛúß •ÖÝÖÆ ‘³ÖÖÞÖã×¾Ö»ÖÝÝÖê
’
¯ÖÖš »Öê »ÖêÓ ŸÖÖê ˆÃÖÃÖê
µÖÆ †£ÖÔ ×®ÖÛú»ÖŸÖÖ Æî ×Ûú ˆÃÖ ÃÖ´ÖµÖ ÃÖæµÖÔ »ÖÝ®ÖÛúß ¸Ö׿ִÖêÓ £ÖÖ, †Öî¸
ŒµÖÖêÓ×Ûú ÃÖæµÖÔÛúß ¸Ö×¿Ö †®µÖ¡Ö ŸÖã»ÖÖ ²ÖŸÖ»ÖÖ ¤ß Æî, †ŸÖ: –ÖÖŸÖ Æã†Ö ×Ûú
¬Ö¾Ö»ÖÖ ™ßÛúÖ ÛúÖê ¾Ö߸ÃÖê®Ö þÖÖ´Öß®Öê ¯ÖÎÖŸÖ:ÛúÖ»ÖÛê ÃÖ´ÖµÖ ¯Öæ¸ß Ûúß £Öß •Ö²Ö
ŸÖã»ÖÖ ¸Ö׿ÖÛê ÃÖÖ£Ö ÃÖæµÖÔ¤ê¾Ö ˆ¤µÖ ÆÖê ¸Æê £Öê…
‡ÃÖ
×¾Ö¾Öê“Ö®Ö¾¤Ö¸Ö ˆŒŸÖ ¯ÖÎ׿Ö×ßÖÛê ÃÖ´ÖµÖÃÖæ“ÖÛú ¯ÖªÖêÓÛúÖ ¯Öæ¸Ö ÃÖÓ¿ÖÖê¬Ö®Ö ÆÖê
•ÖÖŸÖÖ Æî, †Öî¸ ˆÃÖÃÖê ¬Ö¾Ö»ÖÖÛúß ÃÖ´ÖÖׯŸÖÛúÖ ÛúÖ»Ö ×®Ö×¾ÖÔ¾ÖÖ¤ ¹ý¯ÖÃÖê ¿ÖÛú
738 ÛúÖןÖÔÛú ¿ÖãŒ»Ö 13, ŸÖ¤®ÖãÃÖÖ¸ ŸÖÖ¸ßÜÖ 8 †Œ™æ²Ö¸ ÃÖ®ÖË 816, פ®Ö ²Öã¬Ö¾ÖÖ¸
ÛúÖ ¯ÖÎÖŸÖ:ÛúÖ»Ö, ×ÃÖ¬¤ ÆÖê •ÖÖŸÖÖ Æî…
ˆÃÖÃÖê ¾Ö߸ÃÖê®Ö þÖÖ´ÖßÛê ÃÖæõ´Ö •µÖÖêןÖÂÖ-–ÖÖ®ÖÛúÖ ³Öß ¯ÖŸÖÖ “Ö»Ö
•ÖÖŸÖÖ Æî…
†²Ö Æ´Ö ˆ®Ö ŸÖß®Ö ¯ÖªÖêÓÛúÖê ¿Ö㬤ŸÖÖÃÖê
‡ÃÖ ¯ÖÎÛúÖ¸ ¯Öœ ÃÖÛúŸÖê ÆîÓ ----
†šŸÖßÃÖ×´Æ ÃÖŸÖÃÖ‹ ×¾ÖŒÛú´Ö¸ÖµÖÓ×Ûú‹ ÃÖã-ÃÖÝÖÞÖÖ´Öê …
¾ÖÖÃÖê ÃÖãŸÖê¸ÃÖß‹ ³ÖÖÞÖã-×¾Ö»ÖÝÝÖê
¬Ö¾Ö»Ö-¯ÖŒÜÖê …… 6 ……
•ÖÝÖŸÖãÓÝÖ¤ê¾Ö-¸••Öê ׸µÖ×´Æ Ûãú³Ö×´Æ
¸ÖÆãÞÖÖ ÛúÖêÞÖê …
ÃÖæ¸ê ŸÖã»ÖÖ‹ ÃÖÓŸÖê ÝÖã¹ý×´Æ
Ûãú»Ö×¾Ö»»Ö‹ ÆÖêÓŸÖê …… 7 ……
Ûú×¢ÖµÖ-´ÖÖÃÖê ‹ÃÖÖ ™ßÛúÖ Æã
ÃÖ´ÖÖ×ÞÖ†Ö ¬Ö¾Ö»ÖÖ …… 8 ……
‡ÃÖ ¯Ö¸ ÃÖê ¬Ö¾Ö»ÖÖ Ûúß •Ö®´ÖÛãÓú›»Öß
×®Ö´®Ö¯ÖÎÛúÖ¸ÃÖê ÜÖßÓ“Öß •ÖÖ ÃÖÛúŸÖß Æî ---
8 6
9 7
5 Ûê.
¿Ö. ÃÖæ.²Öã.ÝÖã. ¿Ö.
10 4
11
¸Ö. 1 3
´ÖÓ.
12“ÖÓ. 2
¬Ö¾Ö»ÖÖ ®ÖÖ´ÖÛúß ÃÖÖ£ÖÔÛúŸÖÖ
¾ÖßÃÖê®ÖþÖÖ´Öß®Öê †¯Ö®Öß ™ßÛúÖÛúÖ
®ÖÖ´Ö ¬Ö¾Ö»ÖÖ ŒµÖÖêÓ ¸ŒÜÖÖ µÖÆ ÛúÆßÓ ²ÖŸÖ»ÖÖµÖÖ ÝÖµÖÖ ¤é×™ÝÖÖê“Ö¸ ®ÖÆßÓ Æã†Ö…
¬Ö¾Ö»ÖÛúÖ ¿Ö²¤Ö£ÖÔ ¿Ö㌻ÖÛê †×ŸÖ׸ŒŸÖ ¿Ö㬤, ×¾Ö¿Ö¤, ïÖ™ ³Öß ÆÖêŸÖÖ
Æî… ÃÓÖ³Ö¾Ö Æî †¯Ö®Öß ™ßÛúÖÛê ‡ÃÖß ¯ÖÎÃÖÖ¤ ÝÖãÞÖÛúÖê ¾µÖŒŸÖ Ûú¸®ÖêÛê ×»ÖµÖê
ˆ®ÆÖêÓ®Öê µÖÆ ®ÖÖ´Ö “Öã®ÖÖ ÆÖê… ‰ú¯Ö¸ ¤ß Æã‡Ô ¯ÖοÖ×ßÖÃÖê –ÖÖŸÖ Æî ×Ûú µÖÆ
™ßÛúÖ ÛúÖןÖÔÛú ´ÖÖÃÖÛê ¬Ö¾Ö»Ö ¯ÖõÖÛúß ¡ÖµÖÖꤿÖßÛúÖê ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ Æã‡Ô
£Öß… †ŸÖ‹¾Ö ÃÖÓ³Ö¾Ö Æî ‡ÃÖß ×®Ö×´Ö¢ÖÃÖê ¸“Ö×µÖŸÖÖÛúÖê µÖÆ ®ÖÖ´Ö ˆ¯ÖµÖãŒŸÖ •ÖÖ®Ö
¯Ö›Ö ÆÖê… ‰ú¯Ö¸ ²ÖŸÖ»ÖÖ “ÖãÛê ÆîÓ ×Ûú µÖÆ ™ßÛúÖ ¾ÖקÝÖ ˆ¯Ö®ÖÖ´Ö¬ÖÖ¸ß
†´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ (¯ÖΣִÖ) Ûê ¸Ö•µÖÛê ¯ÖÎÖ¸Ó³ÖÛúÖ»Ö´ÖêÓ ÃÖ´ÖÖ¯ŸÖ Æã‡Ô £Öß… †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔÛúß
†®ÖêÛú ˆ¯ÖÖ׬ֵÖÖêÓ´ÖêÓ ‹Ûú ˆ¯ÖÖ×¬Ö ‘†×ŸÖ¿ÖµÖ-¬Ö¾Ö»Ö’ ³Öß
×´Ö»ÖŸÖß Æî1 ( ¸ê‰ú: ³ÖÖ¸ŸÖÛê ¯ÖÎÖ“Öß®Ö ¸Ö•Ö¾ÖÓ¿Ö, 3, ¯Öé. 40. )… ˆ®ÖÛúß ‡ÃÖ
ˆ¯ÖÖ׬ÖÛúß ÃÖÖ£ÖÔÛúŸÖÖ µÖÖ ŸÖÖê ˆ®ÖÛê ¿Ö¸ß¸Ûê †ŸµÖ®ŸÖ ÝÖÖÖÞÖÔ´ÖêÓ ÆÖê µÖÖ
ˆ®ÖÛúß †ŸµÖ®ŸÖ ¿Ö㬤 ÃÖÖ×¢¾ÖÛú ¯ÖÎÛéúןִÖêÓ… †´ÖÖê‘Ö¾ÖÂÖÔ ²Ö›ê ¬ÖÖ×´ÖÔÛú
²Öã׬¤¾ÖÖ»Öê £Öê… ˆ®ÆÖêÓ®Öê †¯Ö®Öê
¾Ö鬤Ÿ¾ÖÛúÖ»Ö´ÖêÓ ¸Ö•µÖ¯ÖÖ™ ”Öê›Ûú¸ ¾Öî¸ÖÝµÖ ¬ÖÖ¸ÞÖ ×ÛúµÖÖ £ÖÖ †Öî¸ ‘¯Öο®ÖÖê¢Ö¸¸Ÿ®Ö´ÖÖ×»ÖÛúÖ’ ®ÖÖ´ÖÛú ÃÖ㮤¸ ÛúÖ¾µÖ ×»ÖÜÖÖ £ÖÖ…
²ÖÖ»µÖÛúÖ»ÖÃÖê Æß ˆ®ÖÛúß µÖÆ ¬ÖÖ×´ÖÔÛú ²Öã׬¤ ¯ÖÎÛú™ Æã‡Ô ÆÖêÝÖß… †ŸÖ: ÃÖÓ³Ö¾Ö Æî ˆ®ÖÛúß µÖÆ ‘†×ŸÖ¿ÖµÖ¬Ö¾Ö»Ö’ ˆ¯ÖÖ×¬Ö ³Öß ¬Ö¾Ö»ÖÖÛê ®ÖÖ´ÖÛú¸ÞÖ´ÖêÓ ‹Ûú ×®Ö×´Ö¢ÖÛúÖ¸ÞÖ Æã†Ö
ÆÖê…